रसुवा विपत्तिपछि मनमा बस्ने घाउ अर्थात् PTSD का कुरा

डा. गोविन्दशरण उपाध्याय

२०८३ भदौ १० अर्थात् २६ अगस्ट २०२६ मा रसुवाबाट सुरु भएको भीषण आकस्मिक बाढीले भोटेकोशी र त्रिशूली नदी करिडोरका धेरै बस्ती, परिवार र जीविकालाई गहिरो चोट पुर्‍यायो । विपत्तिले घर, बाटो, पुल, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था वा रोजगारी मात्र बिगार्दैन यसले मानिसको सुरक्षित संसारप्रतिको विश्वाससमेत हल्लाइदिन सक्छ । कसैले आफ्नै आँखाअगाडि घर बगाएको देख्छ, कसैले परिवारका सदस्य गुमाउँछ, कसैले घाइतेलाई बोकेर अस्पताल पुर्‍याउँछ, कसैले दिनौँसम्म हराइरहेका आफन्तको समाचार पर्खन्छ । उद्धारकर्मी, स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी, पत्रकार र स्वयंसेवकले पनि बारम्बार पीडादायी दृश्य देख्नुपर्छ । यस्तो अनुभवपछि डर लाग्नु, रोइरहन मन लाग्नु, निद्रा नलाग्नु, घटना सम्झिरहनु, ठूलो आवाजमा तर्सिनु वा केही दिन ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्नु असामान्य होइन । तर यी सबै प्रतिक्रिया PTSD भने होइनन् ।

PTSD अर्थात् Post-Traumatic Stress Disorder लाई नेपालीमा “आघातपछिको तनाव विकार” भन्न सकिन्छ । यो अत्यन्त डरलाग्दो, जीवनलाई खतरा पुर्‍याउने, हिंसात्मक वा विनाशकारी घटना स्वयं भोगेपछि, प्रत्यक्ष देखेपछि वा नजिकको व्यक्तिसँग घटेको गम्भीर घटनाको खबर पाएपछि केही मानिसमा विकसित हुन सक्ने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो । प्राकृतिक विपत्ति, भूकम्प, बाढी, पहिरो, आगलागी, गम्भीर दुर्घटना, युद्ध, हिंसा, बलात्कार, यातना, अपहरण वा आकस्मिक मृत्युजस्ता अनुभव यसका कारण बन्न सक्छन् । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार धेरै मानिसले जीवनमा कुनै न कुनै सम्भावित आघातजन्य घटना भोग्छन्, तर सबैमा PTSD विकसित हुँदैन । यही तथ्य बुझ्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । आघात भोग्नु र PTSD हुनु एउटै कुरा होइन ।

PTSD लाई कसरी बुझ्ने ?
मानिसको मस्तिष्कमा खतरा पहिचान गर्ने र शरीरलाई जोगाउने स्वाभाविक प्रणाली हुन्छ । बाढीको ठूलो आवाज आयो, पहिरो खस्यो वा भवन ढल्यो भने मुटु छिटो धड्किनु, सास तीव्र हुनु, शरीर काँप्नु, भाग्न मन लाग्नु वा केही क्षण स्तब्ध हुनु शरीरको “बाँच्न सहयोग गर्ने” प्रतिक्रिया हो । खतरा समाप्त भएपछि यो प्रणाली क्रमशः सामान्य अवस्थामा फर्किनुपर्छ । तर केही मानिसमा घटना समाप्त भइसकेपछि पनि मस्तिष्कले खतरा अझै जारी छ भन्ने जस्तो प्रतिक्रिया दिइरहन्छ । सुरक्षित कोठामा बस्दा पनि नदीको आवाज सुनेजस्तो लाग्न सक्छ; सामान्य पानीको बहाव देख्दा त्यही बाढी फर्किएजस्तो डर हुन सक्छ; राति आँखा बन्द गर्दा विनाशको दृश्य फेरि उपस्थित हुन सक्छ । शरीर वर्तमानमा हुन्छ, तर मन बारम्बार आघातको क्षणमा फर्किन्छ । यही अवस्थाले लामो समयसम्म दैनिक जीवनमा गम्भीर असर पार्न थालेपछि PTSD को सम्भावना विचार गरिन्छ ।

PTSD कमजोरी, कायरता, “मन कमजोर भएको” वा इच्छाशक्ति नभएको प्रमाण होइन । यो जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कारकहरूको जटिल अन्तरक्रियासँग सम्बन्धित समस्या हो । एउटै विपत्तिमा दुई व्यक्तिको प्रतिक्रिया फरक हुन सक्छ । एक जना केही सातामा सामान्य जीवनमा फर्कन सक्छ भने अर्को व्यक्तिलाई लामो समयसम्म सहायता चाहिन सक्छ । कसको घर कति क्षतिग्रस्त भयो, कसले कसलाई गुमायो, पहिले पनि आघात भोगेको थियो कि थिएन, शारीरिक चोट छ कि छैन, आर्थिक भविष्य कति अनिश्चित छ, सामाजिक साथ कस्तो छ र व्यक्तिको सामना गर्ने शैली कस्तो छ भन्ने कुराले जोखिम बदल्छ ।

PTSD कति प्रकारको हुन्छ ?

“PTSD का यति नै प्रकार हुन्छन्” भनेर सरल सङ्ख्या तोक्नु वैज्ञानिक दृष्टिले ठीक हुँदैन, किनकि प्रयोग गरिने निदान प्रणालीअनुसार वर्गीकरण फरक हुन्छ । सर्वसाधारणका लागि चार रूप बुझ्दा उपयोगी हुन्छ । पहिलो, सामान्य वा मूल PTSD हो । यसमा आघातको घटना बारम्बार वर्तमानमै भइरहेको जस्तो अनुभव हुने, त्यससँग सम्बन्धित कुरा टार्ने, सोच र भावनामा नकारात्मक परिवर्तन आउने र शरीर निरन्तर सतर्क रहने लक्षण देखिन्छन् । दोस्रो, dissociative subtype अर्थात् विच्छेदनात्मक विशेषतासहितको PTSD हो । यसमा व्यक्तिले आफू आफ्नै शरीरबाट अलग भएको, आफूलाई बाहिरबाट हेरिरहेको वा वरिपरिको संसार अवास्तविक र सपनाजस्तो भएको अनुभव गर्न सक्छ । यस्तो अनुभूति भयावह हुन सक्छ, तर यसको सही मूल्याङ्कन विशेषज्ञले गर्नुपर्छ । तेस्रो, delayed expression अर्थात् ढिलो पूर्णरूपमा प्रकट हुने PTSD हो । केही लक्षण घटना लगत्तै देखिए पनि पूर्ण निदानका मापदण्ड छ महिनापछि मात्र पूरा हुन सक्छन् । त्यसैले “अहिले त ठीकै छ” भनेर दीर्घकालीन अनुगमन पूर्ण रूपमा छोड्नु उचित हुँदैन ।

चौथो, Complex PTSD अर्थात् जटिल आघातपछिको तनाव विकार हो । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको ICD-11 ले यसलाई PTSD भन्दा अलग तर सम्बन्धित निदानका रूपमा राखेको छ । यो प्रायः लामो समयसम्म, पटकपटक वा भाग्न कठिन हुने आघात—जस्तै दीर्घ हिंसा, यातना वा गम्भीर बाल्यकालीन दुर्व्यवहार—पछि देखिन सक्छ । PTSD का मूल लक्षणसँगै भावनालाई नियन्त्रण गर्न कठिन हुने, आफूलाई अत्यन्त नकारात्मक दृष्टिले हेर्ने र सम्बन्ध कायम राख्न गाह्रो हुने समस्या थपिन सक्छ । एउटा आकस्मिक बाढी भोग्ने सबैलाई Complex PTSD हुन्छ भन्ने होइन । बालबालिका, विशेषतः छ वर्ष वा कम उमेरका बालबालिकामा PTSD को अभिव्यक्ति वयस्कभन्दा फरक हुन सक्छ । उनीहरूले शब्दमा घटना भन्न नसकेर खेल, चित्र, डर, टाँसिइरहने व्यवहार, राति ओछ्यान भिजाउने, छुट्टिन नमान्ने वा घटना खेलमै दोहोर्‍याउने माध्यमबाट पीडा देखाउन सक्छन् ।

विपत्तिपछि देखिने सामान्य तनाव र PTSD बीचको भेद

रसुवाजस्तो विपत्तिको केही दिन वा केही सातासम्म धेरै मानिसमा तीव्र तनाव प्रतिक्रिया देखिन सक्छ । निद्रा बिग्रनु, घटना सम्झिनु, रोइरहनु, झसङ्ग हुनु, असुरक्षित महसुस गर्नु, भोक घट्नु, टाउको दुख्नु वा ध्यान नजम्नु प्रारम्भिक प्रतिक्रियाको भाग हुन सक्छ । धेरै मानिसमा परिवार, समुदाय, सुरक्षा, विश्राम, सही सूचना र समयको सहयोगले यी लक्षण क्रमशः कम हुन्छन् ।

PTSD को निदानका लागि लक्षण सामान्यतः एक महिनाभन्दा बढी रहनु र सामाजिक, पारिवारिक, शैक्षिक वा व्यावसायिक जीवनमा महत्त्वपूर्ण अवरोध उत्पन्न गर्नु आवश्यक हुन्छ । त्यसैले विपत्तिको भोलिपल्टदेखि नै सबै पीडितलाई “PTSD का बिरामी” भन्नु वैज्ञानिक रूपमा गलत र मानवीय रूपमा पनि हानिकारक हुन सक्छ । पीडितलाई रोगको पहिचानले मात्र होइन, सुरक्षित व्यक्ति, अभिभावक, किसान, कामदार, विद्यार्थी, शिक्षक वा समुदायका सदस्यका रूपमा हेर्नुपर्छ ।

PTSD का मुख्य लक्षण

PTSD का लक्षणलाई चार समूहमा बुझ्दा सजिलो हुन्छ । पहिलो समूह पुनःअनुभवका लक्षण हुन् । घटनाका नचाहिएका स्मृति बारम्बार आउनु, दुःस्वप्न देख्नु, घटना फेरि भइरहेको जस्तो “फ्ल्यासब्याक” हुनु, नदी, वर्षा, माटोको गन्ध, साइरन, हेलिकोप्टर वा कुनै दृश्यले अचानक तीव्र डर जगाउनु यसमा पर्छ । कहिलेकाहीँ स्मरणले मुटु तीव्र धड्किने, पसिना आउने, सास फेर्न गाह्रो हुने वा शरीर काँप्ने प्रतिक्रिया पनि ल्याउन सक्छ । दोस्रो समूह परिहार हो । व्यक्तिले घटनाबारे कुरा गर्न नचाहन सक्छ, घटनास्थल नजिक जान छोड्न सक्छ, नदी वा वर्षासँग सम्बन्धित समाचार हेर्न सक्दैन, विपत्तिको सम्झना गराउने मानिस वा गतिविधिबाट टाढा बस्न सक्छ । केही परिहार सुरुवाती दिनमा स्वाभाविक लागे पनि लामो समयसम्म सबै स्मरणबाट भागिरहँदा दैनिक जीवन साँघुरिँदै जान सक्छ ।

तेस्रो समूह सोच र भावनामा नकारात्मक परिवर्तन हो । “म कसैलाई बचाउन सकिनँ”, “अब संसार सुरक्षित छैन”, “मेरै कारण यस्तो भयो” जस्ता दोषपूर्ण निष्कर्ष आउन सक्छन् । अपराधबोध, लज्जा, निराशा, सुन्नोपन, खुशी अनुभव गर्न नसक्नु, अरूबाट टाढिएको अनुभूति, घटनाका केही अंश सम्झन कठिन हुनु वा भविष्यप्रति आशा हराउनु देखिन सक्छ । जीवित बचेको व्यक्तिमा “म किन बाँचेँ, ऊ किन बाँचेन ?” भन्ने survivor guilt पनि हुन सक्छ । चौथो समूह अतिसतर्कता र प्रतिक्रियात्मक लक्षण हो । सानो आवाजमा अत्यधिक तर्सिनु, सधैँ खतरा खोजिरहनु, रिस उठ्नु, झर्को लाग्नु, निद्रा नलाग्नु, ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुनु, जोखिमपूर्ण व्यवहार गर्नु वा शरीर निरन्तर तनावमा रहेको महसुस हुनु यसमा पर्छ । यस्ता लक्षणले परिवारमा विवाद, काममा त्रुटि, विद्यार्थीको अध्ययनमा गिरावट र सामाजिक सम्बन्धमा दूरी बढाउन सक्छ ।

PTSD किन हुन्छ ?

PTSD को एउटा मात्र कारण हुँदैन । घटनाको तीव्रता र व्यक्तिको जीवनपरिस्थितिले मिलेर जोखिम बनाउँछन् । आफ्नै ज्यान जोगाउन संघर्ष गर्नुपरेको, परिवारको मृत्यु वा गम्भीर चोट प्रत्यक्ष देखेको, भग्नावशेषमा फसेको, लामो समय उद्धारको प्रतीक्षा गरेको, बालबालिका वा वृद्धको जिम्मेवारी बोकेको, धेरै पटक शव वा घाइते देखेको व्यक्तिमा जोखिम बढी हुन सक्छ । घर, आय, खेती, व्यवसाय र सामाजिक सञ्जाल एकैचोटि गुम्दा आघातपछि आउने आर्थिक तथा सामाजिक तनावले पनि समस्या बढाउँछ ।

पहिलेको मानसिक स्वास्थ्य समस्या, बाल्यकालीन आघात, पहिलेका विपत्तिको अनुभव, सामाजिक समर्थनको कमी, निरन्तर असुरक्षा, विस्थापन, शारीरिक पीडा, निद्राको दीर्घ समस्या र मदिरा वा अन्य पदार्थमा निर्भरता जोखिमसँग सम्बन्धित हुन सक्छन् । अर्कोतर्फ परिवारको साथ, भरोसायोग्य समुदाय, सुरक्षित आवास, तथ्यपूर्ण सूचना, धार्मिक वा सांस्कृतिक अर्थबोध, नियमित दिनचर्या, समस्या समाधान गर्ने सीप र आवश्यक सेवामा पहुँच रक्षक कारक बन्न सक्छन् ।

अनुसन्धानले प्राकृतिक विपत्तिपछि PTSD को जोखिम उल्लेख्य हुन सक्ने देखाएको छ । २०१५ को नेपाल भूकम्पसम्बन्धी २५ अध्ययनको एउटा पछिल्लो व्यवस्थित समीक्षा तथा मेटा–विश्लेषणले समग्र PTSD अनुमान करिब २२.६ प्रतिशत देखाएको थियो । बाढीपीडितमाथि भएका २३ अध्ययनको अर्को मेटा–विश्लेषणले करिब २९.५ प्रतिशतको संयुक्त अनुमान दिएको थियो । तर यस्ता प्रतिशतलाई अहिलेको रसुवाका पीडितमा सोझै लागू गर्न मिल्दैन । अध्ययनको समय, नमुना, क्षति, संस्कृति, निदान उपकरण र सहयोगको उपलब्धताले दर बदलिन्छ । तथ्याङ्कको अर्थ “सबै पीडित बिरामी हुन्छन्” होइन; बरु पर्याप्त मनोसामाजिक सेवा तयारी आवश्यक छ भन्ने हो ।

शोक, डर र PTSD एउटै होइनन्

विपत्तिपछि प्रियजन गुमाएको व्यक्तिले रोइरहनु, सम्झनामा डुब्नु, एक्लोपन महसुस गर्नु र मृतकको अभाव तीव्र रूपमा अनुभव गर्नु स्वाभाविक शोकको हिस्सा हुन सक्छ । शोक र PTSD एकैचोटि पनि हुन सक्छन्, तर दुवै एउटै समस्या होइनन् । शोकमा केन्द्रमा “मलाई प्रिय व्यक्ति गुम्यो” भन्ने पीडा हुन्छ भने PTSD मा “खतरा अझै उपस्थित छ” भन्ने अनुभूति, पुनःअनुभव, परिहार र अतिसतर्कता बढी प्रमुख हुन्छन् । त्यसैगरी अवसादमा निरन्तर उदासी, रुचि हराउनु, निरर्थकता र ऊर्जा घट्नु मुख्य हुन सक्छ । सही उपचारका लागि यी अवस्थाको भेद विशेषज्ञले गर्नुपर्छ ।

शरीरमा पनि किन असर देखिन्छ ?

आघात केवल विचारमा बस्दैन; शरीरले पनि त्यसको छाप बोक्न सक्छ । खतरा महसुस हुँदा sympathetic nervous system सक्रिय हुन्छ, stress hormones बढ्छन् र शरीर भाग्न वा लड्न तयार हुन्छ । समस्या तब हुन्छ जब वास्तविक खतरा हटेपछि पनि यो चेतावनी प्रणाली बारम्बार सक्रिय भइरहन्छ । त्यसैले PTSD भएको व्यक्तिले मुटु धड्किने, पसिना आउने, छाती भारी हुने, पेट असजिलो हुने, मांसपेशी कसिने, थकान वा निद्रासम्बन्धी समस्या अनुभव गर्न सक्छ । यस्ता शारीरिक लक्षणको चिकित्सकीय कारण पनि हुन सक्ने भएकाले सबैलाई “मनोवैज्ञानिक मात्र” भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।

आफैँले के गर्न सकिन्छ ?

हल्का वा सुधारोन्मुख तनावमा केही सरल अभ्यास उपयोगी हुन्छन् । नियमित समयमा सुत्ने र उठ्ने, पर्याप्त पानी र पौष्टिक खाना खाने, सम्भव भएसम्म दैनिक कामको लय कायम राख्ने, भरोसायोग्य व्यक्तिसँग सम्पर्कमा रहने, समाचार हेर्ने समय सीमित गर्ने, मदिरा वा नशाबाट टाढा रहने र हल्का शारीरिक गतिविधि गर्ने राम्रो हुन्छ । फ्ल्यासब्याक वा तीव्र डर आयो भने खुट्टा जमिनमा थिचेर “म अहिले कहाँ छु ? आज कुन दिन हो ? मेरो वरिपरि के देखिन्छ ?” भनेर वर्तमानमा फर्कने grounding अभ्यास गर्न सकिन्छ । पाँच वस्तु हेर्ने, चार वस्तु छुने, तीन आवाज सुन्ने जस्ता अभ्यासले पनि वर्तमान क्षणमा ध्यान फर्काउन मद्दत गर्न सक्छ ।

तर स्वसहायता नै सबैको उपचार होइन । लक्षण गम्भीर छन्, काम रोकिएको छ, आत्महानीको विचार छ वा व्यक्ति निरन्तर असुरक्षित वातावरणमा छ भने पेशागत सहयोग ढिलाइ गर्नु हुँदैन । उपचारको आधार सुरक्षा हो; निरन्तर हिंसा, विस्थापन वा जोखिम कायम छ भने केवल “मन परिवर्तन” गर भनेर उपचार पूरा हुँदैन ।

PTSD पहिचानका लागि PCL-5 जस्ता मानकीकृत screening उपकरण उपयोगी हुन सक्छन्, तर तिनको नतिजा निदानको अन्तिम फैसला होइन । भाषा, संस्कृति, उमेर, शिक्षा र विपत्तिको सन्दर्भअनुसार अर्थ फरक पर्न सक्छ । नेपालजस्तो विविध समाजमा स्थानीय भाषामा संवाद, परिवारको भूमिका, सामाजिक लज्जा, धार्मिक विश्वास र उपलब्ध सेवाको दूरीलाई पनि मूल्याङ्कनमा समेट्नुपर्छ । वैज्ञानिक उपचार स्थानीय संस्कृतिविरुद्ध होइन; बरु सम्मानपूर्वक त्यससँग सहकार्य गर्ने प्रक्रिया हुनुपर्छ ।

मनोवैज्ञानिक उपचार कसरी हुन्छ ?

PTSD उपचारयोग्य समस्या हो । सही उपचारले लक्षण घटाउन, सुरक्षित अनुभूति पुनःस्थापित गर्न, काम र सम्बन्ध सुधार्न तथा जीवनको अर्थसँग पुनःजोडिन सहयोग गर्छ । उपचारको पहिलो चरण विस्तृत मूल्याङ्कन हो । प्रशिक्षित मनोवैज्ञानिक, मनोचिकित्सक वा योग्य मानसिक स्वास्थ्यकर्मीले घटना, लक्षण, अवधि, दैनिक जीवनमा परेको असर, अवसाद, चिन्ता, आत्महानीको जोखिम, पदार्थ प्रयोग, शारीरिक समस्या र सामाजिक अवस्थाको मूल्याङ्कन गर्छन् । एउटा प्रश्नावलीले मात्र अन्तिम निदान गर्दैन । सबैभन्दा बलियो अनुसन्धान समर्थन “trauma-focused psychotherapy” अर्थात् आघातकेन्द्रित मनोचिकित्सालाई छ । यसको उद्देश्य व्यक्तिलाई जबरजस्ती घटना सुनाउनु होइन; सुरक्षित, क्रमिक र चिकित्सकीय संरचनाभित्र स्मृति, अर्थ, भावना र परिहारसँग काम गर्नु हो ।

Trauma-Focused Cognitive Behavioural Therapy मा व्यक्तिले आघातपछि बनेका अनुपयोगी विश्वास पहिचान गर्छ । उदाहरणका लागि, “मैले सबैलाई बचाउन सकिनँ, त्यसैले म दोषी हुँ” भन्ने विश्वासलाई घटनाको वास्तविक परिस्थिति, उपलब्ध क्षमता र प्रमाणका आधारमा पुनर्मूल्याङ्कन गरिन्छ । सास नियन्त्रण, ग्राउन्डिङ, भावनाको पहिचान, क्रमिक सामना र व्यवहारिक पुनःसक्रियताजस्ता सीप पनि जोडिन सक्छन् । Cognitive Processing Therapy, अर्थात् CPT, विशेषतः आघातसँग जोडिएका दोष, लज्जा, सुरक्षा, विश्वास, नियन्त्रण र आत्मसम्मानसम्बन्धी कठोर निष्कर्षसँग काम गर्छ । व्यक्तिले “घटना भयो” र “घटना मेरो दोषले भयो” बीचको भिन्नता सिक्दै जान्छ ।

Prolonged Exposure, अर्थात् PE, मा प्रशिक्षित चिकित्सकको मार्गदर्शनमा व्यक्तिले सुरक्षित वातावरणमा क्रमशः टार्दै आएका स्मृति, भावना वा निरापद परिस्थितिसँग सामना गर्छ । यसको उद्देश्य पीडालाई बढाउनु होइन, मस्तिष्कलाई “स्मृति खतरा होइन” भन्ने नयाँ सिकाइ दिनु हो । यस्तो उपचार स्वेच्छिक, योजनाबद्ध र विशेषज्ञको निगरानीमा हुनुपर्छ ।
EMDR अर्थात् Eye Movement Desensitization and Reprocessing अर्को प्रमाणमा आधारित उपचार हो । यसमा व्यक्तिले लक्षित आघातजन्य स्मृतिलाई सुरक्षित चिकित्सकीय प्रक्रियामा सम्झँदै दुईतर्फी ध्यान उद्दीपन—जस्तै आँखाको नियन्त्रित दायाँबायाँ गति, ध्वनि वा ट्याप—सँग काम गर्छ । EMDR कुनै जादुई प्रक्रिया होइन; प्रशिक्षित चिकित्सकले निश्चित चरण र प्रोटोकलअनुसार सञ्चालन गर्नुपर्छ । Narrative Exposure Therapy पनि बहुविध वा क्रमिक आघात भएका समुदायमा उपयोगी हुन सक्ने उपचार हो । व्यक्तिले आफ्नो जीवनकथामा सुखद, कठिन र आघातजन्य घटनालाई समयक्रममा व्यवस्थित गर्दै स्मृतिलाई अर्थपूर्ण सन्दर्भमा राख्न सिक्छ । विशेषतः विपत्ति, युद्ध वा विस्थापनका सन्दर्भमा यसबारे अनुसन्धान भएको छ ।

विपत्तिको तुरुन्तपछि के गर्ने ?

घटना घटेको पहिलो घण्टा वा दिनमै सबैलाई विस्तृत रूपमा “के भयो, कस्तो लाग्यो, सबै सुनाऊ” भन्नु उपचार होइन । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले Psychological First Aid, अर्थात् प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोगमा सुरक्षा, आधारभूत आवश्यकता, शान्त वातावरण, सही सूचना, व्यावहारिक सहयोग, सामाजिक सम्पर्क र इच्छाअनुसार सुन्ने कुरालाई प्राथमिकता दिन्छ । बोल्न नचाहने व्यक्तिलाई बोल्न बाध्य पार्नु हुँदैन । विशेषगरी एउटै बैठकमा सबैलाई घटना विस्तारमा पुनःसुनाउन लगाउने बाध्यकारी Ssychological debriefing लाई PTSD रोक्ने विधिका रूपमा सिफारिस गरिएको छैन । विपत्तिपछि सहयोगीको पहिलो काम पीडितको कथा खोस्नु होइन, उसको सुरक्षा र नियन्त्रणको अनुभूति फर्काउन सहयोग गर्नु हो । पानी, खाना, औषधि, सुरक्षित बास, परिवारसँग सम्पर्क, हराइरहेकाको आधिकारिक सूचना र सम्मानपूर्ण साथ मानसिक स्वास्थ्यकै भाग हुन् ।

परिवार र समुदायले के गर्न सक्छन् ?

PTSD भएको व्यक्तिलाई “बिर्सिदेऊ”, “बलियो बन”, “अरूको त झन् धेरै क्षति भएको छ” वा “सोच्न छोड” भन्नु उपयोगी हुँदैन । उसलाई सुन्ने, तर बोल्न बाध्य नपार्ने; दिनचर्यामा फर्कन सानो सहयोग गर्ने; निद्रा, भोजन र औषधिको नियमितता कायम गर्न मद्दत गर्ने; मदिरा वा नशालाई समाधान नमान्न सम्झाउने; चिकित्सकीय भेटमा साथ दिने र गोपनीयता सम्मान गर्ने राम्रो उपाय हुन् ।

बालबालिकालाई बारम्बार डर लाग्ने फोटो वा भिडियो नदेखाउनु विशेष महत्त्वपूर्ण छ । उनीहरूलाई सरल र सत्य जानकारी दिनुपर्छ । “अब त केही हुँदैन” जस्तो पूर्ण आश्वासनभन्दा “अहिले हामी सुरक्षित ठाउँमा छौँ, ठूलो मान्छेहरू तिमीलाई जोगाउन यहाँ छन्” भन्नु यथार्थपरक हुन्छ । खेल्ने, चित्र बनाउने, विद्यालयको दिनचर्यामा फर्कने र विश्वासिलो अभिभावकसँग बस्ने अवसर दिनुपर्छ । समुदायले शोकका सांस्कृतिक विधि, सामूहिक सहयोग, स्थानीय भाषा, धार्मिक–आध्यात्मिक आधार र पारिवारिक संरचनालाई सम्मान गर्नुपर्छ । तर आध्यात्मिक वा धार्मिक अभ्यासलाई आवश्यक व्यावसायिक उपचारको विकल्प बनाउनु हुँदैन । प्रार्थना, ध्यान, पूजा, सामुदायिक भेट वा संस्कारले अर्थ र साथ दिन सक्छन्; गम्भीर PTSD मा प्रमाणमा आधारित मनोचिकित्सा पनि आवश्यक हुन सक्छ ।

कहिले तुरुन्त विशेषज्ञ सहायता चाहिन्छ ?

एक महिनाभन्दा बढी समयसम्म दुःस्वप्न, फ्ल्यासब्याक, तीव्र परिहार, अतिसतर्कता वा निराशाले दैनिक जीवन बिगारिरहेको छ भने मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग सम्पर्क गर्नु उचित हुन्छ । तर एक महिना कुर्नैपर्छ भन्ने होइन । व्यक्ति आफैँ वा अरूलाई हानि पुर्‍याउने कुरा गर्छ, आत्महत्याको विचार व्यक्त गर्छ, बच्चाको हेरचाह गर्न असमर्थ हुन्छ, अत्यन्त भ्रमित हुन्छ, धेरै दिन सुत्न सक्दैन, नशाको प्रयोग तीव्र बढ्छ, हिंसात्मक व्यवहार देखिन्छ वा वास्तविकतासँग सम्पर्क कमजोर भएको देखिन्छ भने तुरुन्त मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ ।

औषधि केही वयस्कमा उपयोगी हुन सक्छ, विशेषतः अवसाद, चिन्ता वा गम्भीर निद्रा समस्यासहित PTSD हुँदा, तर औषधि आफैँ किनेर खानु हुँदैन । मनोचिकित्सक वा योग्य चिकित्सकको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ । मनोवैज्ञानिक उपचार र औषधि प्रतिस्पर्धी होइनन्; व्यक्तिको आवश्यकता अनुसार संयुक्त योजना बन्न सक्छ । बालबालिकामा भने मनोवैज्ञानिक उपचारलाई विशेष प्राथमिकता दिइन्छ ।

रसुवाका लागि अहिलेको मानसिक स्वास्थ्य सन्देश

रसुवाको विपत्तिपछि हाम्रो ध्यान मृतकको सम्मान, हराइरहेकाको खोज, घाइतेको उपचार, विस्थापितको सुरक्षा र पुनर्निर्माणसँगै मनको पुनर्स्थापनामा पनि जानुपर्छ । तर मानसिक स्वास्थ्य सेवा भनेको विपत्तिग्रस्त सबैलाई “रोगी” बनाउने प्रक्रिया होइन । पहिलो चरणमा सुरक्षित स्थान, परिवार पुनर्मिलन, स्पष्ट सूचना, आधारभूत आवश्यकता, सामाजिक सहारा र प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोग महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसपछि लक्षण कायम रहने वा गम्भीर हुने व्यक्तिको व्यवस्थित Screening, मूल्याङ्कन र प्रमाणमा आधारित उपचार आवश्यक हुन्छ ।

उद्धारकर्मी र स्वयंसेवकलाई पनि बिर्सन हुँदैन । लगातार शव, रोदन, घाइते, विनाश र परिवारको निराशा देख्दा उनीहरूमा Secondary traumatic stress, Burnout वा PTSD का लक्षण आउन सक्छन् । कामको पालो, विश्राम, टोलीभित्र सहारा, पर्याप्त खाना–निद्रा, सीमित कार्यघण्टा र आवश्यक पर्दा गोप्य परामर्श सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ । “उद्धारकर्मी भएकाले डराउन हुँदैन” भन्ने धारणा गलत हो । मिडिया र सामाजिक सञ्जालको भूमिका पनि निर्णायक छ । विभत्स शव, चिच्याइरहेका बालबालिका, पहिचान गर्न सकिने पीडित वा मृत्युका क्षणहरू बारम्बार प्रसारण गर्दा पीडित परिवारको गरिमा भङ्ग हुनुका साथै संवेदनशील व्यक्तिमा तनाव बढ्न सक्छ । सूचना आवश्यक छ, तर त्रासको व्यापार आवश्यक छैन । तथ्यको पुष्टि, दृश्यको मर्यादा र पीडितको गोपनीयता मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी नैतिकता हुन् ।

अन्ततः PTSD मनमा लागेको अदृश्य चोट हो, तर अदृश्य भएकै कारण काल्पनिक होइन । हड्डी भाँचिँदा प्लास्टर आवश्यक पर्छ भने आघातले स्मृति, भावना, विश्वास र शरीरको खतरा प्रणालीलाई असन्तुलित बनाउँदा पनि उपचार आवश्यक पर्न सक्छ । त्यसैगरी, प्रत्येक चोट हड्डी भाँचिएको हुँदैन; प्रत्येक दुःख PTSD पनि हुँदैन । विज्ञानले हामीलाई यही सन्तुलित दृष्टि सिकाउँछ ।

रसुवाका पीडितलाई अहिले सबैभन्दा बढी चाहिएको कुरा केवल सहानुभूतिको शब्द होइन, सुरक्षित र सम्मानजनक साथ हो । कसैलाई सुन्ने कान, कसैलाई हराएको परिवार खोज्ने सूचना, कसैलाई निद्राको उपचार, कसैलाई विद्यालय फर्कने बाटो, कसैलाई रोजगारीको पुनःस्थापना र कसैलाई Trauma-focused psychotherapy आवश्यक हुन सक्छ । मन निको पार्ने एउटै सूत्र छैन; तर सुरक्षा, सम्बन्ध, आशा, प्रमाणमा आधारित उपचार र समय—यी पाँच आधारले पुनःस्थापनाको बाटो बलियो बनाउँछन् ।

विपत्तिले जीवनलाई “पहिले” र “पछि” मा बाँड्न सक्छ । मनोवैज्ञानिक उपचारको उद्देश्य घटना मेटाउनु होइन, घटनाले सम्पूर्ण जीवनमाथि कब्जा गर्न नदिनु हो । स्मृति रहन सक्छ, तर त्यसले प्रत्येक रात निद्रा चोर्नैपर्छ भन्ने छैन । नदी फेरि देख्न सकिन्छ, वर्षा फेरि सुन्न सकिन्छ, काममा फर्कन सकिन्छ, सम्बन्धमा न्यानोपन फर्कन सक्छ । सही सहयोग, उचित उपचार र समुदायको करुणामय साथ पाएपछि PTSD बाट पुनःस्थापना सम्भव छ । रसुवाको पुनर्निर्माणमा घर र पुलसँगै मनको भरोसा पनि पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ ।