सन्दर्भ : विश्वदर्शनशास्त्र दिवस, सङ्कटग्रस्त विश्व र सहअस्तित्वको प्रश्न


डा. गोविन्दशरण उपाध्याय

विश्वदर्शनशास्त्र दिवस केवल दार्शनिकहरूको वार्षिक उत्सव होइन, मानव सभ्यतालाई आफ्नै विवेकको ऐनामा हेर्न आग्रह गर्ने अवसर हो । संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठन युनेस्कोले सन् २००२ देखि यसको आयोजना प्रारम्भ गर्‍यो र सन् २००५ मा आफ्नो महासम्मेलनबाट प्रत्येक वर्ष नोभेम्बरको तेस्रो बिहीबार मनाउने औपचारिक निर्णय गर्‍यो । सन् २०२६ मा यो दिवस नोभेम्बर १९ मा परेको छ । यस अवसरमा युनेस्कोले साझा पृथ्वीमा सँगै बाँच्ने प्रश्नलाई जलवायु, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, प्रवासन र स्वास्थ्यसँग जोडेर विमर्श गर्दै छ । दर्शनको काम तयार उत्तर बाँड्नु मात्र होइन; प्रचलित उत्तरहरूको परीक्षा गर्नु, पूर्वाग्रह तोड्नु र मनुष्यलाई न्यायपूर्ण जीवनतर्फ अग्रसर गराउनु पनि हो । त्यसैले यस वर्षको सान्दर्भिक प्रश्न छ : शक्ति र स्वार्थको प्रतिस्पर्धाले थलिएको विश्वमा हामी एकअर्काको अस्तित्व कसरी स्वीकार गर्छौं ?

आज संसारसँग अभूतपूर्व वैज्ञानिक क्षमता छ, तर परस्पर विश्वासको गम्भीर अभाव छ । एउटा देश अन्तरिक्षमा जीवनको सम्भावना खोज्दै छ, अर्को देशका नागरिक सुरक्षित आश्रय खोज्दै सीमाना पार गरिरहेका छन् । प्रविधिले मानिसलाई क्षणभरमै जोडेको छ, तर घृणा र भ्रमले मनहरू टाढा बनाइरहेको छ । विश्वमा ज्ञानको अभावभन्दा पनि ज्ञानलाई विवेकसँग जोड्ने इच्छाशक्तिको अभाव खतरनाक बन्दै गएको छ । हामीले उत्पादन बढायौँ, तर बाँडफाँटलाई न्यायपूर्ण बनाउन सकेनौँ; अधिकारको भाषा सिक्यौँ, तर अर्को व्यक्तिको अधिकार सुन्न तयार भएनौँ । सहअस्तित्वको सङ्कट यही नैतिक विसङ्गतिबाट सुरु हुन्छ । प्रश्न अरूको उपस्थिति सहने कि नसहने भन्ने मात्र होइन, अरूको गरिमा सुरक्षित राख्दै आफू बाँच्न सक्ने संस्कार निर्माण गर्ने हो ।

यो चिन्ता भावनात्मक अतिशयोक्ति होइन । संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शरणार्थी निकायको विवरणअनुसार सन् २०२५ को अन्त्यमा विश्वका करिब ११ करोड ७८ लाख मानिस द्वन्द्व, उत्पीडन र हिंसालगायत कारणबाट जबर्जस्ती विस्थापित थिए । स्टकहोम अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति अनुसन्धान संस्थानका अनुसार त्यही वर्ष विश्वको सैनिक खर्च करिब २८ खर्ब ८७ अर्ब अमेरिकी डलर पुग्यो । विश्व मौसम विज्ञान सङ्गठनले सन् २०१५ देखि २०२५ सम्मका एघार वर्षलाई अभिलेखकै सबैभन्दा ताता एघार वर्ष मानेको छ । यी तथ्यले भन्छन् : असुरक्षा केवल युद्धभूमिमा छैन; घर, अर्थतन्त्र, वातावरण र भविष्यप्रतिको विश्वासमा पनि फैलिएको छ । सङ्कट बुझ्न आँकडा चाहिन्छ, तर त्यसबाट बाहिर निस्कन तथ्यसँगै वास्तविक नैतिक साहस पनि चाहिन्छ ।

सहअस्तित्वको अर्थ सबै मानिसले एउटै धर्म मान्नु, एउटै भाषा बोल्नु वा एउटै राजनीतिक विचार स्वीकार गर्नु होइन । यसको अर्थ भिन्नताको उपस्थितिमा पनि साझा नियम, पारस्परिक सम्मान र न्यायपूर्ण अवसर कायम गर्नु हो । आफ्नो आस्थाप्रति निष्ठावान् रहँदै अर्को व्यक्तिको आस्थाको स्वतन्त्रता स्वीकार गर्नु सहअस्तित्व हो । असहमति राखेर पनि हिंसा नगर्नु सहअस्तित्व हो । बहुमतले निर्णय गर्दा अल्पमतको मौलिक अधिकार नखोस्नु यसको राजनीतिक कसौटी हो । जसले आफ्नो अधिकार माग्दा अरूको अधिकार मेट्छ, उसले सहअस्तित्व होइन, प्रभुत्व खोजेको हुन्छ । सहिष्णुता महत्त्वपूर्ण छ, तर सहअस्तित्व त्यसको उन्नत अवस्था हो; यसमा अरूको जीवनलाई उपकारस्वरूप दिएको अनुमति होइन, समान अधिकारका रूपमा स्वीकार गरिन्छ ।

वैदिक चिन्तनमा यस विषयको गहिरो दार्शनिक आधार भेटिन्छ । ऋग्वेदको मन्त्र छ, ‘सं गच्छध्वं सं वदध्वं सं वो मनांसि जानताम्’ (१०.१९१.२) । यसको आशय मिलेर अघि बढ, संवाद गर र साझा प्रयोजनका लागि मन मिलाऊ भन्ने हो । यहाँ एकरूपताको आदेशभन्दा सामूहिक प्रयत्नको प्रेरणा महत्त्वपूर्ण छ । ऋग्वेदकै ‘आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः’ (१.८९.१) ले सबै दिशाबाट कल्याणकारी विचार स्वीकार्ने उदारता सिकाउँछ । विचारलाई जन्मस्थान, भाषा वा समुदायका आधारमा निषेध नगरी तर्क, प्रमाण र कल्याणका आधारमा जाँच्ने दृष्टि यही हो । आफ्ना परम्पराप्रति गौरव राख्नु र बाहिरबाट आउने असल विचारको सम्मान गर्नु परस्पर विरोधी अभ्यास होइनन् । जरा बलियो भएको वृक्षले पनि प्रकाश सबै दिशाबाट ग्रहण गर्छ ।

महोपनिषद्को ‘उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्’ भन्ने उक्ति सहअस्तित्वको अर्को स्मरणीय सूत्र हो । सम्पूर्ण पृथ्वीलाई परिवार ठान्नुको अर्थ आफ्नो घरप्रतिको जिम्मेवारी त्याग्नु होइन अपितु आफ्नो घरको माया अरूको घर जलाउने कारण बन्न नदिनु हो । अथर्ववेदको भूमिसूक्तमा ‘माता भूमिः पुत्रो अहं पृथिव्याः’(१२.१.१२) भनिएको छ । पृथ्वी आमा हो भन्ने दृष्टिले मानिसलाई केवल उपभोक्ता होइन, संरक्षक पनि बनाउँछ । ईशावास्योपनिषद्को प्रारम्भिक मन्त्रले संसारप्रतिको लोभमुक्त सम्बन्धको आग्रह गर्छ । यी सूत्रलाई आजको सन्दर्भमा पढ्दा सांस्कृतिक उदारता, पर्यावरणीय उत्तरदायित्व र संयमित उपभोगका नैतिक आधार भेटिन्छन् । तथापि श्लोक उच्चारणले मात्र परिणाम आउँदैन र त्यसका अर्थलाई नीति र व्यवहारमा उतार्नुपर्छ ।

नेपालको बौद्धिक परम्परामा पनि यही बहसका महत्त्वपूर्ण स्वर छन् । लुम्बिनीमा जन्मिएका बुद्धले दुःखको कारणसँगै त्यसको निरोधको मार्ग खोजे । करुणा र अहिंसाको उनको शिक्षाले शत्रुताको चक्र तोड्ने मनोवैज्ञानिक अभ्यास सुझाउँछ । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले ‘मुनामदन’मा ‘मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन’ भनेर मानवीय मूल्यलाई जन्मगत पदानुक्रमभन्दा माथि राखे । यस पङ्क्तिको शक्ति साहित्यिक सौन्दर्यमा मात्र छैन अपितु एउटा समाजले अर्को मानिसलाई हेर्ने तरिका बदल्न सक्ने नैतिक साहसमा छ । सहअस्तित्वको वास्तविक आरम्भ व्यक्तिको धर्म, जात, लिङ्ग वा जन्मस्थानभन्दा पहिले उसको मनुष्यत्व देख्न सक्नु हो । विभेदबाट आहत व्यक्तिलाई उपदेश होइन, सम्मान र अवसर चाहिन्छ ।

बीपी कोइरालाको राष्ट्रिय मेलमिलापको विचार पनि यस सन्दर्भमा उपयोगी छ । सन् १९७६ मा जोखिम मोलेर स्वदेश फर्कँदा उनले राष्ट्रिय स्वाधीनता र प्रजातन्त्रको प्रश्नलाई संवाद तथा सहकार्यसँग जोडे । उनको ऐतिहासिक परिस्थितिलाई जस्ताको तस्तै आज सार्न मिल्दैन, तर त्यसबाट एउटा शिक्षा स्पष्ट हुन्छ : गम्भीर असहमति हुँदाहुँदै पनि साझा राष्ट्रिय हितका लागि संवादको ढोका बन्द गर्नुहुँदैन । समाजलाई एकताबद्ध पार्ने नाममा अन्याय लुकाउन मिल्दैन र आत्मालोचना नभएको एकता अन्ततः खोक्रो हुन्छ ।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिले सहअस्तित्वको बाधक केवल बाहिरी शक्ति होइन, व्यक्तिभित्र विकसित हुने भय, आक्रोश र समूहगत अहङ्कार पनि हो । मानिस आफूजस्तै विचार राख्नेलाई सहजै विश्वास गर्छ र फरक मत राख्नेलाई शङ्काले हेर्न सक्छ । यही प्रवृत्ति अनियन्त्रित हुँदा असहमत व्यक्ति शत्रु, आलोचक देशद्रोही र फरक आस्थावान् खतरा ठहरिन थाल्छ । अर्को पक्षको कुरा दोहोर्‍याएर आफूले ठीक बुझेको पुष्टि गर्नु, उत्तेजित अवस्थामा निर्णय स्थगित गर्नु र व्यक्तिको अपमान नगरी विचारको आलोचना गर्नु प्रभावकारी अभ्यास हुन् । तर पीडक र पीडितलाई समान जिम्मेवार ठहर्याएर शान्ति सम्भव हुँदैन । मनोवैज्ञानिक मेलमिलापसँग सत्य, सुरक्षा र न्याय जोडिनुपर्छ । आत्मसंयमले कायरता जन्माउँदैन; यसले विवेकपूर्ण प्रतिरोधलाई बलियो बनाउँछ ।

हाम्रो समाजमा सहअस्तित्वलाई सबैभन्दा पहिले घर, विद्यालय र सार्वजनिक भाषाबाट सुरु गर्नुपर्छ । बालबालिकालाई आफ्नो संस्कृति सिकाउँदै अरू संस्कृतिको उपहास नगर्न सिकाऔँ । विद्यालयमा वर्षमा एकदिन सद्भाव कार्यक्रम गरेर पुग्दैन; नियमित दार्शनिक संवाद, समूहगत समस्या समाधान र प्रमाणसहित असहमति प्रकट गर्ने अभ्यास गराउनुपर्छ । पाठ्यपुस्तकमा सबै समुदायका बौद्धिक योगदानलाई उचित स्थान दिनुपर्छ । परिवारले छोराछोरीसामु जातीय अपमान, धार्मिक घृणा र महिलाविरोधी टिप्पणी नगर्ने प्रतिबद्धता जनाउनुपर्छ । घरमा सिकेको पूर्वाग्रह विद्यालयको एउटा व्याख्यानले मेट्न कठिन हुन्छ । शिक्षकले उत्तर सुनाउनेभन्दा प्रश्न गर्न सिकाउने, विद्यार्थीले जित्नेभन्दा बुझ्ने अभ्यास गर्ने वातावरण निर्माण भएपछि सहअस्तित्व नारा होइन, चरित्र बन्न थाल्छ ।

नेपालको विविधता चुनौती मात्र होइन, सहअस्तित्व अभ्यास गर्ने सामाजिक प्रयोगशाला पनि हो । एउटै बस्तीमा फरक जाति, धर्म, संस्कृति र भाषाका मानिसले पानीका मुहान, बजार, विद्यालय र सार्वजनिक बाटो साझा गर्छन् । यस्तो दैनिक सहकार्यलाई राजनीतिक उत्तेजनाले नष्ट गर्न नदिन स्थानीय स्तरमै निरन्तर परस्पर विश्वास निर्माण गर्नुपर्छ । कुनै समुदायमाथि आक्रमण वा अपमान हुँदा अर्को समुदायका अगुवाले स्पष्ट रूपमा विरोध जनाउनु सामाजिक सुरक्षाको शक्तिशाली सङ्केत हो । धार्मिक पर्वमा स्वेच्छिक सहभागिता हुन सक्छ, तर कसैलाई आस्था परिवर्तन गर्न, पूजा गर्न वा आफ्नो परम्परा त्याग्न दबाब दिनुहुँदैन । गुरुकुल, गुम्बा, मदरसा, चर्च र सार्वजनिक विद्यालयबीच बालअधिकार, स्वास्थ्य, सरसफाइ, विपद् सहायता तथा सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणमा सहकार्यका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ । यसरी फरक पहिचान सुरक्षित राख्दै साझा नागरिक जिम्मेवारी पूरा गर्ने अभ्यास नै लोकतान्त्रिक सहअस्तित्वको जीवित पाठशाला बन्न सक्छ । विदेशी कट्टरपन्थी आस्थाहरूलाई स्थानीयतहमा निरुत्साहित गरिनुपर्छ ।

राजनीतिमा सहअस्तित्वको पहिलो शर्त निष्पक्ष नियम र जवाफदेही संस्था हुन् । शक्तिशालीलाई दण्ड नहुने र कमजोरलाई न्याय नपुग्ने समाजमा सद्भावका प्रवचन असफल हुन्छन् । स्थानीय तहदेखि राज्यका उच्च निकायसम्म सार्वजनिक निर्णयका कारण खुलाउने, बजेट पारदर्शी बनाउने र पीडितका उजुरी समयमै सुन्ने प्रणाली आवश्यक छ । घृणाजन्य हिंसा र भेदभावविरुद्ध कानुन निष्पक्ष लागू हुनुपर्छ; आलोचना र वैध असहमतिलाई भने अपराध बनाउनु हुँदैन । धर्म, संस्कृति र राजनीतिक पहिचानको सम्मान सबैका लागि एउटै मापदण्डबाट हुनुपर्छ । मेलमिलापको अर्थ अपराध बिर्सन बाध्य पार्नु होइन, सत्यको स्वीकार, न्यायको प्रत्याभूति र पुनरावृत्ति रोक्ने समझदारी निर्माण गर्नु हो । न्यायविनाको शान्ति धेरैपटक अर्को सङ्कटको तयारी मात्र हुन्छ ।

डिजिटल संसारमा अहिले सहअस्तित्वको नयाँ परीक्षा चलिरहेको छ । झूटो समाचार, सम्पादित दृश्य, घृणात्मक टिप्पणी र कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट उत्पादित भ्रामक सामग्रीले समाजमा अविश्वास बढाउन सक्छन् । त्यसैले कुनै उत्तेजक सामग्री साझा गर्नुअघि स्रोत, मिति र सन्दर्भ जाँच्ने तीनवटा बानी अनिवार्य बनाऔँ । समुदाय, सञ्चारमाध्यम र शैक्षिक संस्थाले तथ्यपरीक्षण सिकाउने छोटा कार्यक्रम नियमित सञ्चालन गरून् । डिजिटल प्लेटफर्मले हिंसाको उक्साहट रोक्नुपर्छ, तर वैचारिक बहसलाई दबाउनु हुँदैन । नयाँ प्रविधिको मूल्य यसको गतिले मात्र होइन, त्यसले मानिसको स्वायत्तता, गोपनीयता र गरिमा कति जोगाउँछ भन्ने आधारमा निर्धारण गर्नुपर्छ । यन्त्र बुद्धिमान् हुँदैमा मनुष्य विवेकशील हुन्छ भन्ने कुनै सुनिश्चितता छैन ।

आर्थिक असमानता र पर्यावरणीय अन्याय समाधान नगरी विश्वशान्तिको अपेक्षा गर्नु अधुरो सोच हो । बेरोजगार युवालाई भाषण होइन, सीप, अवसर र निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा चाहिन्छ । गरिब समुदायलाई राहतसँगै निर्णय प्रक्रियामा प्रतिनिधित्व दिनुपर्छ । विश्वका धनी र धेरै प्रदूषण गर्ने शक्तिले जलवायु सङ्कटको भार कमजोर देशमाथि मात्र थोपर्न मिल्दैन । नेपालले हिमाल, नदी, वन र स्थानीय जीविकाको संरक्षणलाई दीर्घकालीन विकाससँग जोड्नुपर्छ । समुदायस्तरमा साझा पानी व्यवस्थापन, फोहोर छुट्याउने अभ्यास, वृक्षारोपणको अनुगमन र विपद् तयारीलाई निरन्तर कार्यक्रम बनाउन सकिन्छ । प्रकृतिमाथिको हिंसा अन्ततः मानिसकै जीवनमाथिको हिंसा हो । पृथ्वीको भविष्यबारे गरिने सम्झौता व्यवहारमा परीक्षण हुनुपर्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सङ्कटग्रस्त क्षेत्रका नागरिकको सुरक्षालाई सामरिक प्रतिष्ठाभन्दा प्राथमिकता दिनुपर्छ । युद्धविराम, मानवीय सहायता, बन्दी र बेपत्ता व्यक्तिको संरक्षण तथा निष्पक्ष मध्यस्थताका लागि दबाब बढाउनुपर्छ । साना राष्ट्रको सार्वभौमिकता र ठूला राष्ट्रको सुरक्षा चासो दुवैलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको अधीनमा राख्नुपर्छ । राष्ट्रसङ्घीय संस्थाको सुधारमा निष्पक्ष प्रतिनिधित्व, प्रमाणमा आधारित निर्णय र प्रभावकारी कार्यान्वयन खोजिनुपर्छ । नेपालजस्तो बहुभाषिक, बहुधार्मिक र भूराजनीतिक संवेदनशील देशले कुनै घृणात्मक ध्रुवको अनुयायी बन्नुभन्दा संवादको विश्वसनीय पक्षधर बन्न सक्छ । हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदा र शान्तिसम्बन्धी अनुभवलाई विश्वमञ्चमा अर्थपूर्ण प्रस्तावका रूपमा लैजानुपर्छ । तटस्थता अन्यायप्रति मौनता होइन; न्यायपूर्ण समाधानप्रतिको जिम्मेवार प्रतिबद्धता हो ।

नेपालले यस विषयमा नमुना प्रस्तुत गर्न चाहे प्रत्येक पालिकामा एकवर्षे सहअस्तित्व कार्ययोजना बनाउन सक्छ । पहिलो तीन महिनामा विद्यालय, धार्मिक संस्था, महिला समूह, युवा क्लब र स्थानीय सरकारका प्रतिनिधिले विभेद तथा अविश्वासका प्रमुख कारण पहिचान गरून् । त्यसपछिका तीन महिनामा विवाद समाधान प्रशिक्षण, संयुक्त सामुदायिक सेवा र सार्वजनिक सुनुवाइ सञ्चालन गरियोस् । बाँकी अवधिमा उजुरी समाधानको समय, सहभागी समुदायको विविधता, सामुदायिक सहयोगका घटना र हिंसात्मक विवादमा आएको परिवर्तन मापन गरियोस् । स्थानीय भाषामा संवाद र अपाङ्गता भएका व्यक्तिको पहुँच सुनिश्चित गरिनुपर्छ । कार्यक्रम बजेटसहित स्थानीय योजनामा समावेश भए मात्र यसको निरन्तरता रहन्छ । यस्तै अभ्यास विश्वसमुदायलाई दिन सकिने नेपालको ठोस योगदान हुन सक्छ । यस्तो क्रियाकलाप संचालन गर्न वैदिक, बौद्ध र जैन परम्पराका सन्दर्भहरू महत्वपूर्ण हुन सक्छन् ।

यी सबै प्रयासको केन्द्रमा व्यक्ति छ । प्रत्येक नागरिकले आजैबाट पाँच अभ्यास सुरु गर्न सक्छ : असहमतिको बेला अपमानजनक शब्द नबोल्ने, सुनेको सूचना जाँच्ने, फरक समुदायको अनुभव ध्यानपूर्वक सुन्ने, आफ्नो उपभोगमा संयम राख्ने र अन्याय देख्दा अहिंसात्मक प्रतिरोध गर्ने । सामाजिक संस्थाले मासिक अन्तरसमुदाय संवाद चलाऊन्, स्थानीय सरकारले परिणाम सार्वजनिक गरून् र विश्वविद्यालयले आफ्ना अनुसन्धानलाई नीतिगत सुझावसँग जोडून् । सफलताको मापन समारोहको सङ्ख्याले होइन, घटेको विभेद, बढेको विश्वास, न्यायमा सुधार र सुरक्षित भएको वातावरणले गर्नुपर्छ । परिवर्तन कसैले अरूलाई सिकाउने विषय मात्र होइन; प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नै पूर्वाग्रहसँग गर्ने दैनिक सङ्घर्ष पनि हो ।

अन्ततः सहअस्तित्व कुनै कमजोर सम्झौता होइन अपितु सभ्यताको परिपक्व साहस हो । आफ्ना सत्यदाबीको परीक्षा गर्न तयार हुनु, अरूको पीडा बुझ्नु र अन्यायको प्रतिकार गर्दा पनि मानवीय मर्यादा नछाड्नु यसको वास्तविक स्वरूप हो । विश्वदर्शनशास्त्र दिवसले हामीलाई सोधिरहेको छ : ज्ञानलाई विनाशको साधन बनाउने कि जीवनको सहयात्री ? वैदिक संवाद, बौद्ध करुणा, नेपाली साहित्यको मानवीय चेतना र लोकतान्त्रिक न्यायबोधलाई व्यवहारमा जोड्न सके विश्वसङ्कटको अँध्यारो चिर्न सम्भव छ । हामी सबै एउटै विचारका हुन आवश्यक छैन तर एउटै पृथ्वीको भविष्यप्रति उत्तरदायी हुनैपर्छ । सहअस्तित्वको सुरुवात अरूलाई बदल्ने आदेशबाट होइन, आफूले अरूलाई गर्ने व्यवहार परिवर्तन गर्ने सङ्कल्पबाट हुन्छ ।

स्वस्त्यस्तु