पारपाचुकेका प्रकार

-डा. गोविन्दशरण उपाध्याय ।

त्यसो त वैदिक संस्कृतिमा डिभोर्सको कुनै अवधारणा नै छैन तर व्यावहारिक रूपमा परम्परागत समयदेखिनै पारपाचुकेहरू हुँदै आएका हुन् । यद्यपि प्राचीन डिभोर्सहरू आजभोलिको जस्तो कानूनी प्रक्रियाको विषय थिएन । पारपाचुके (विवाह विच्छेद) दाम्पत्य सम्बन्धको औपचारिक अन्त्य हो। यो केवल कानुनी प्रक्रिया मात्र होइन, भावनात्मक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा गहिरो प्रभाव पार्ने घटना पनि हो। नेपाली समाजजस्तो पारिवारिक मूल्य, सामाजिक मान्यता र धार्मिक संस्कारलाई उच्च स्थान दिने संरचनामा पारपाचुकेलाई लामो समयसम्म नकारात्मक दृष्टिले हेरिँदै आएको छ। यद्यपि समय, शिक्षा, शहरीकरण र कानुनी चेतनासँगै पारपाचुकेको अर्थ र स्वरूप क्रमशः परिवर्तन हुँदै गइरहेको छ।

पारपाचुकेका प्रकारहरूलाई हेर्दा पहिलो प्रमुख प्रकार आपसी सहमतिमा हुने पारपाचुके हो। यसमा पति र पत्नी दुबै जनाले सम्बन्ध निरन्तरता दिन नसक्ने निष्कर्षमा पुगेर सहमतिपूर्वक अलग हुने निर्णय गर्छन्। यस्तो पारपाचुके तुलनात्मक रूपमा कम टकरावपूर्ण हुन्छ र कानुनी तथा सामाजिक क्षति पनि न्यून रहन्छ। दोस्रो प्रकार एकतर्फी पारपाचुके हो, जहाँ पति वा पत्नीमध्ये एक जनाले मात्र सम्बन्ध तोड्न चाहन्छ। यसमा घरेलु हिंसा, बेवास्ता, अविश्वास, व्यभिचार, नशा, आर्थिक गैरजिम्मेवारी वा मानसिक यातना जस्ता कारणहरू देखिन्छन्। तेस्रो प्रकार परिस्थितिजन्य पारपाचुके हो, जसमा वैदेशिक रोजगारी, लामो समयको अलगाव, परिवारबीचको गहिरो द्वन्द्व, सासु–बुहारी वा ससुरा–ज्वाइँको हस्तक्षेपजस्ता बाह्य कारणहरूले सम्बन्ध कमजोर बनाउँछन्। यस्ता अवस्थामा दम्पती स्वयंभन्दा बढी परिवेश नै सम्बन्ध विच्छेदको कारक बन्छ।

नेपाली समाजमा पारपाचुकेको मूल कारण केवल पति–पत्नीको व्यक्तिगत कमजोरीमा सीमित छैन। यो बहुआयामिक समस्या हो, जसमा मनोवैज्ञानिक, आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षहरू गाँसिएका हुन्छन्। बोलीचालीको अभाव, भावनात्मक असुरक्षा र आपसी सम्मानको कमी दाम्पत्य विघटनका प्रारम्भिक संकेत हुन्। साना असन्तुष्टि समयमै संवादबाट समाधान नगर्दा ती क्रमशः गहिरा घाउमा परिणत हुन्छन्।

आर्थिक पक्ष पनि पारपाचुकेको लागि एउटा महत्त्वपूर्ण कारण बनेको छ। बेरोजगारी, ऋण, असमान आम्दानी, वैदेशिक रोजगारबाट उत्पन्न दूरी र अपेक्षाबीचको असन्तुलनले दाम्पत्यमा तनाव बढाउँछ। विशेष गरी महिलाको आर्थिक आत्मनिर्भरता बढेसँगै असह्य सम्बन्ध सहेर बस्नुपर्छ भन्ने पुरानो सोच कमजोर हुँदै गएको छ। यसले एकातिर महिला सशक्तीकरणको संकेत दिन्छ भने अर्कोतिर सम्बन्ध व्यवस्थापनमा नयाँ चुनौती पनि थप्छ। साथै, यसले सामाजिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा पुर्याइरहेको अभूतपूर्व क्षतितिर पनि इङ्गित गर्छ ।

पारिवारिक हस्तक्षेप नेपाली समाजमा पारपाचुकेको विशिष्ट कारण हो। संयुक्त परिवारको संरचनामा पति–पत्नीको निजी निर्णय र भावनात्मक स्वतन्त्रता सीमित हुने अवस्था अझै विद्यमान छ। सासु–बुहारी द्वन्द्व, दाइ–भाउजु, नन्द–भाउजु वा सम्पत्तिसम्बन्धी विवादले दाम्पत्य सम्बन्धलाई कमजोर बनाउँछ। कतिपय अवस्थामा पति–पत्नीबीचको समस्या भन्दा पनि परिवारबीचको शक्ति संघर्ष नै पारपाचुकेको कारण बन्छ।

मनोवैज्ञानिक कारणहरू पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। अपेक्षाभन्दा फरक व्यवहार, असुरक्षा, ईष्र्या, क्रोध नियन्त्रणको अभाव र मानसिक स्वास्थ्य समस्याले दाम्पत्यलाई बोझिलो बनाउँछ। विवाहअघि भावनात्मक परिपक्वता, जीवनदृष्टि र मूल्यहरूको स्पष्ट संवाद नहुनु पनि पछि गएर सम्बन्ध विघटनको कारण बन्छ। यसरी हेर्दा पारपाचुके अचानक हुने घटना होइन, लामो समयको उपेक्षा, असमझदारी र मौन पीडाको परिणाम हो।

पारपाचुकेको प्रभाव नेपाली समाजमा गहिरो र बहुपक्षीय छ। व्यक्तिगत रूपमा यसले पति–पत्नी दुबैलाई भावनात्मक पीडा, असुरक्षा र आत्मसम्मानमा चोट पुर्याउँछ। अझ विशेष गरी महिलाले सामाजिक दृष्टिले बढी आलोचना, लाञ्छना र एक्लोपन भोग्नुपर्छ। यद्यपि कानुनी अधिकार बढे पनि सामाजिक स्वीकृति अझै पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको छैन। अभिभावकबीचको अलगावले बाल मनोविज्ञानमा असुरक्षा, डर, आक्रोश र भ्रम उत्पन्न गर्न सक्छ। यदि अभिभावकले परिपक्व ढंगले सहकार्य गर्न सकेनन् भने बालबालिकाको शिक्षा, भावनात्मक विकास र सामाजिक व्यवहारमा दीर्घकालीन असर पर्न सक्छ। त्यसैले पारपाचुकेको निर्णय केवल दम्पतीको निजी विषय मात्र नभई भावी पुस्तासँग पनि जोडिएको प्रश्न हो।

समाजको स्तरमा हेर्दा पारपाचुकेको बढ्दो दरले दाम्पत्य संस्थाको पुनर्विचार आवश्यक भएको संकेत दिन्छ। विवाहलाई केवल सामाजिक दबाब वा संस्कारको नाममा होइन, जिम्मेवारी, संवाद र साझेदारीको चेतनशील अभ्यासका रूपमा बुझ्नुपर्ने समय आएको छ। विवाहपूर्व परामर्श, दाम्पत्य शिक्षा, मनोवैज्ञानिक सहयोग र पारिवारिक संवाद संस्कृतिको विकासले पारपाचुके न्यूनीकरणमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।

सारमा भन्नुपर्दा पारपाचुकेलाई न त पूर्ण रूपमा अपराधीकरण गर्न सकिन्छ, न त हल्का रूपमा लिन सकिन्छ। कहिलेकाहीँ अस्वस्थ, हिंसात्मक र अपमानजनक सम्बन्ध अन्त्य गर्नु नै आत्मसम्मान र मानसिक स्वास्थ्यको रक्षा हुन्छ। तर यसलाई पहिलो विकल्प होइन, अन्तिम उपायका रूपमा बुझ्नु नेपाली समाजका लागि सन्तुलित दृष्टिकोण हुनेछ। स्वस्थ दाम्पत्यको आधार संवाद, सहनशीलता र आपसी सम्मान हो भन्ने चेतनाको विकाससँगै नेपाली समाजले पारपाचुकेको पीडालाई कम गर्दै सम्बन्धको गुणस्तर बढाउने दिशामा अघि बढ्न सक्छ। दाम्पत्यजीवन प्रति सकारात्मक दृष्टिकोण र सहकार्यको चेतनाले दाम्पत्यलाई दीगो बनाउन मद्दत गर्छ भन्ने तत्थ्य कमसेकम विवाहित दम्पतिले बुझ्नुपर्छ ।