भाग्यको विज्ञान र दर्शन

डा. रामकृष्ण तिमल्सेना ।

मानव सभ्यताको प्रारम्भदेखि नै ‘भाग्य’ (Luck) ले मानिसलाई आकर्षित गरेको छ। कसैले यसलाई ईश्वरको कृपा माने, कसैले कर्मको फल, कसैले संयोग (Chance), कसैले नियति (Destiny), र आधुनिक विज्ञानले सम्भाव्यता (Probability), जटिल प्रणाली (Complex Systems), तथा मनोवैज्ञानिक पूर्वाग्रह (Psychological Bias) को दृष्टिले यसको अध्ययन गरेको छ। आजको वैज्ञानिक अनुसन्धानले एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष प्रस्तुत गर्दछ-भाग्य कुनै पूर्ण रूपमा अलौकिक शक्ति मात्र होइन, न त पूर्ण रूपमा भ्रम; बरु यो व्यक्ति, परिस्थिति, सम्भावना, निर्णय, सामाजिक सम्बन्ध, र समयको जटिल अन्तरक्रियाबाट उत्पन्न हुने परिणाम हो। त्यसैले भाग्यलाई बुझ्न दर्शन, मनोविज्ञान, न्यूरोविज्ञान, अर्थशास्त्र, गणित, विकासवादी जीवविज्ञान, तथा आध्यात्मिक चिन्तनलाई एकैसाथ हेर्नुपर्छ।

पूर्वीय दर्शनमा भाग्यलाई प्रायः कर्मसँग जोडिन्छ। वैदिक र उपनिषदिक परम्पराले वर्तमान जीवनलाई विगतका कर्म र वर्तमान पुरुषार्थको संयुक्त परिणाम मानेको छ। भगवद्गीताले कर्म गर्न अधिकार रहेको तर फलमा आसक्ति नराख्नुपर्ने शिक्षा दिन्छ। यसको अर्थ भाग्य निष्क्रिय प्रतीक्षा होइन; कर्मले सम्भावनाका ढोकाहरू खोल्छ। बौद्ध दर्शनले पनि कुनै घटना एउटै कारणले नभई अनेक कारण परिस्थितिको श्रृंखलाबाट उत्पन्न हुने प्रतित्यसमुत्पाद (Dependent Origination) को सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दछ। त्यसैले भाग्य पनि असंख्य कारणहरूको संगम हो।

पश्चिमी दर्शनमा पनि भाग्यको अवधारणा निरन्तर विकसित भएको छ। प्राचीन ग्रीकहरूमा Tyche भाग्यकी देवी थिइन् भने स्टोइक दार्शनिकहरूले मानिसले बाह्य घटनाभन्दा आफ्नो प्रतिक्रिया नियन्त्रण गर्न सक्ने बताएका छन्। पुनर्जागरण र प्रबोधनकालपछि विज्ञानको विकाससँगै भाग्यलाई प्राकृतिक नियम, सम्भाव्यता र कारण–परिणामको सन्दर्भमा विश्लेषण गर्न थालियो। आधुनिक अस्तित्ववादी दर्शनले भाग्यभन्दा बढी व्यक्तिगत निर्णय र उत्तरदायित्वलाई महत्त्व दिन्छ।

वैज्ञानिक दृष्टिले भाग्यको अध्ययन गर्दा पहिलो आधार सम्भाव्यता सिद्धान्त (Probability Theory) हो। कुनै पनि घटना दुर्लभ भए पनि ठूलो जनसंख्या र लामो समयावधिमा त्यो अवश्य कसैसँग घट्छ। मानिसले यस्ता दुर्लभ घटनालाई “भाग्य” भनेर व्याख्या गर्छ। उदाहरणका लागि, लाखौं मानिसमध्ये कसैले एकै दिन लटरी जित्नु सांख्यिकीय रूपमा असामान्य देखिए पनि गणितीय रूपमा सम्भव हुन्छ। यसलाई विज्ञानले संयोगको प्राकृतिक परिणाम मान्छ।

यससँग सम्बन्धित अर्को महत्वपूर्ण अवधारणा Law of Large Numbers हो। धेरै पटक घटना दोहोरिँदा परिणाम औसत सम्भावनातर्फ जान्छ। तर मानिसले असाधारण घटनालाई विशेष अर्थ दिन्छ र सामान्य घटनालाई बेवास्ता गर्छ। यही कारण भाग्यको अनुभूति प्रायः दुर्लभ घटनाबाट निर्माण हुन्छ।

आधुनिक मनोविज्ञानले देखाएको छ कि मानिसको मस्तिष्क संयोगमा पनि ढाँचा (Pattern) खोज्न अभ्यस्त हुन्छ। यसलाई Apophenia वा Pattern Recognition Bias भनिन्छ। हामीले लगातार दुई–तीन वटा संयोग देख्यौं भने त्यसलाई “भाग्य खुलेको” वा “भाग्य खराब भएको” भन्ने अर्थ दिन थाल्छौं। वास्तवमा धेरै घटनाहरू स्वतन्त्र हुन्छन् तर मस्तिष्कले तिनीहरूलाई सम्बन्धित देख्छ।

यससँगै Confirmation Bias ले पनि भाग्यको अनुभूति बलियो बनाउँछ। मानिसले आफ्नो विश्वासलाई पुष्टि गर्ने घटनाहरू मात्र सम्झन्छ र विपरीत उदाहरणहरू बिर्सन्छ। जसले आफूलाई भाग्यमानी ठान्छ, उसले सफलताका घटनाहरू बढी सम्झन्छ; असफलतालाई अस्थायी मान्छ। जसले आफूलाई अभागी ठान्छ, उसले साना असफलतालाई पनि आफ्नो नियतिको प्रमाण बनाउँछ।

न्यूरोविज्ञानले भाग्यसँग सम्बन्धित अर्को रोचक पक्ष देखाएको छ। सफलतापछि मस्तिष्कमा डोपामिन स्राव हुन्छ, जसले भविष्यप्रति आशा, प्रेरणा र जोखिम लिन सक्ने क्षमता बढाउँछ। आशावादी मानिसले नयाँ अवसर खोज्छ, धेरै मानिससँग सम्बन्ध बनाउँछ, र धेरै प्रयोग गर्छ। परिणामस्वरूप उसले अरूभन्दा बढी अवसर भेट्छ। बाहिरबाट हेर्दा ऊ “भाग्यमानी” देखिन्छ, तर वास्तवमा उसको व्यवहारले सम्भावनाको दायरा विस्तार गरेको हुन्छ।

ब्रिटिश मनोवैज्ञानिक Richard Wiseman ले वर्षौंसम्म आफूलाई भाग्यमानी र अभागी मान्ने व्यक्तिहरूमाथि अध्ययन गरे। उनले भाग्यमानी व्यक्तिहरूमा चार साझा विशेषता भेट्टाए—उनीहरूले नयाँ अवसर खोज्ने, आफ्नो अन्तर्ज्ञानमा विश्वास गर्ने, सकारात्मक अपेक्षा राख्ने, र प्रतिकूल अवस्थाबाट पनि नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्ने प्रवृत्ति देखाए। निष्कर्षतः “भाग्य” धेरै हदसम्म व्यवहार र मानसिकताको परिणाम पनि हुन सक्छ।

अर्थशास्त्रमा भाग्य र दक्षताको सम्बन्ध व्यापक रूपमा अध्ययन गरिएको छ। शेयर बजार, व्यवसाय, खेलकुद, तथा उद्यमशीलतामा प्रारम्भिक सानो संयोगले दीर्घकालीन ठूलो अन्तर ल्याउन सक्छ। यसलाई Path Dependence तथा Cumulative Advantage भनिन्छ। प्रारम्भिक सफलताले थप अवसर ल्याउँछ, जसले भविष्यको सफलता अझ सम्भावित बनाउँछ। त्यसैले कुनै व्यक्तिको उपलब्धि केवल प्रतिभाबाट होइन, सही समय, सही स्थान, र सही अवसरबाट पनि प्रभावित हुन्छ।

जटिल प्रणाली (Complex Systems) र Chaos Theory ले सानो प्रारम्भिक परिवर्तनले भविष्यमा अत्यन्त ठूलो प्रभाव पार्न सक्ने देखाएको छ। यसलाई लोकप्रिय रूपमा “Butterfly Effect” भनिन्छ। जीवनका धेरै घटनाहरू यस्तै हुन्छन्-एक सामान्य भेटघाट, एउटा पुस्तक, एउटा शिक्षक, वा एउटा निर्णयले सम्पूर्ण जीवनको दिशा परिवर्तन गर्न सक्छ। यस्तो परिवर्तनलाई मानिसले भाग्य मान्छ, तर विज्ञानले यसलाई जटिल कारण-परिणाम प्रणालीको स्वाभाविक परिणाम मान्छ।

विकासवादी जीवविज्ञान (Evolutionary Biology) ले भाग्यलाई प्राकृतिक छनोटसँग जोडेर हेर्छ। जीवित रहन र सन्तान उत्पादन गर्न केवल योग्य हुनु पर्याप्त हुँदैन; वातावरणीय संयोगले पनि भूमिका खेल्छ। समान क्षमता भएका दुई जीवमध्ये एउटा बाँच्न सक्छ, अर्को नबाँच्न सक्छ। त्यसैले जीवनमा सफलता केवल क्षमता होइन, परिस्थिति र समयसँग पनि सम्बन्धित हुन्छ।

सामाजिक विज्ञानले “भाग्य” को अर्को आयाम देखाउँछ। जन्म हुने परिवार, शिक्षा, स्वास्थ्य, आर्थिक अवस्था, सामाजिक सञ्जाल, राजनीतिक स्थिरता, र भौगोलिक स्थानजस्ता तत्वहरू व्यक्तिको प्रारम्भिक अवसर निर्धारण गर्छन्। यी कुराहरू व्यक्तिको नियन्त्रणभन्दा बाहिर हुन्छन्। आधुनिक दार्शनिकहरूले यसलाई Moral Luck को सन्दर्भमा व्याख्या गरेका छन्- मानिसको नैतिक मूल्याङ्कन पनि कहिलेकाहीँ उसले नियन्त्रण गर्न नसकेका परिस्थितिबाट प्रभावित हुन्छ।

यद्यपि विज्ञानले भाग्यको अस्तित्वलाई कुनै स्वतन्त्र अदृश्य शक्तिका रूपमा प्रमाणित गरेको छैन। विज्ञानले देखाएको कुरा के हो भने मानिसको निर्णय, तयारी, अनुकूलन क्षमता, सामाजिक सम्बन्ध, अवसरप्रति खुलापन, र संयोगको संयुक्त प्रभावले “भाग्यमानी” वा “अभागी” भन्ने अनुभूति निर्माण हुन्छ। प्रसिद्ध वैज्ञानिक Louis Pasteur को भनाइ-“Chance favors the prepared mind”यसै विचारको सार हो। अर्थात् संयोग सबैलाई आउँछ, तर त्यसलाई अवसरमा बदल्ने क्षमता तयारीले निर्धारण गर्छ।

पूर्वीय दर्शन र आधुनिक विज्ञानलाई समेट्दा एउटा गहिरो निष्कर्ष निस्कन्छ। कर्मले सम्भावनाको क्षेत्र निर्माण गर्छ; पुरुषार्थले त्यसलाई विस्तार गर्छ; विवेकले सही निर्णय गर्छ; समयले परिणाम परिपक्व बनाउँछ; र संयोगले अन्तिम दिशा परिवर्तन गर्न सक्छ। यी सबैको संगमलाई मानिसले “भाग्य” भन्ने नाम दिएको हो। यस अर्थमा भाग्य कुनै स्थिर लेखा होइन; यो निरन्तर परिवर्तनशील सम्भावनाहरूको जीवित प्रक्रिया हो।

राष्ट्र निर्माणमा पनि यही सिद्धान्त लागू हुन्छ। कुनै राष्ट्र केवल प्राकृतिक स्रोतका कारण समृद्ध हुँदैन। दूरदर्शी नेतृत्व, गुणस्तरीय शिक्षा, वैज्ञानिक सोच, सुशासन, सामाजिक विश्वास, अनुशासन, नवप्रवर्तन, र अवसर सिर्जना गर्ने संस्थाहरूले राष्ट्रको “भाग्य” निर्माण गर्छन्। इतिहासमा भाग्यमानी भनिएका धेरै राष्ट्रहरू वास्तवमा दीर्घकालीन तयारी, संस्थागत क्षमता, र सही निर्णयका कारण सफल भएका हुन्। त्यसैले व्यक्ति वा राष्ट्रको वास्तविक भाग्य भविष्यले दिएर आउने उपहार होइन; वर्तमानमा गरिने ज्ञानपूर्ण कर्म, दूरदृष्टि, र निरन्तर सुधारको प्रक्रियाबाट क्रमशः निर्माण हुने वास्तविकता हो।