लोग्नेस्वास्नीले एकअर्कामा विश्वास गरौँ

-डा. गोविन्दशरण उपाध्याय ।

विश्वास दाम्पत्य जीवनको मेरुदण्ड हो । प्रेम, सम्मान, सहकार्य र सहनशीलता सबै विश्वासकै आधारमा टिकेका हुन्छन् । पति–पत्नीबीच विश्वास कमजोर हुन थालेपछि सम्बन्धको संरचना विस्तारै भत्किन थाल्छ । बाहिरबाट सम्बन्ध सामान्य देखिए पनि भित्र शंका, डर, असुरक्षा र भावनात्मक दूरी पलाउन थाल्छ । त्यसैले दाम्पत्य जीवनलाई दीर्घकालीन, स्वस्थ र अर्थपूर्ण बनाउन पति–पत्नीले एक–आपसमा विश्वास गर्न सक्नुपर्छ भन्ने कुरा केवल नैतिक उपदेश होइन, मनोवैज्ञानिक, सामाजिक र व्यवहारिक सत्य हो ।

विश्वास कुनै एकदिनमा पैदा हुँदैन । यो समय, व्यवहार र निरन्तर इमानदार प्रयासबाट विकसित हुन्छ । विवाहको प्रारम्भिक चरणमा आकर्षण र भावनात्मक निकटताका कारण विश्वास सहज देखिए पनि जीवनका जटिलतासँगै यसको वास्तविक परीक्षा सुरु हुन्छ । आर्थिक दबाब, पारिवारिक जिम्मेवारी, स्वास्थ्य समस्या, करियरको तनाव र सामाजिक अपेक्षाले दाम्पत्यमा चुनौती ल्याउँछन् । यस्ता अवस्थामा पति–पत्नीले एक–अर्कामाथि विश्वास गर्न सकेनन् भने सानो समस्या पनि ठूलो द्वन्द्वमा परिणत हुन्छ ।

विश्वास कमजोर हुनुको मुख्य कारण संवादको कमी हो । धेरै दम्पतीहरू समस्या हुँदा मौन बस्छन्, मनमा कुरा राख्छन् तर व्यक्त गर्दैनन् । यही मौनताले शंकालाई जन्म दिन्छ । जब स्पष्टता हुँदैन, तब कल्पनाले ठाउँ लिन्छ, र कल्पना प्रायः नकारात्मक हुन्छ । ‘किन ढिला आयौं?’, ‘किन मोबाइल लुकायौ?’, ‘किन पहिले जस्तो बोलेनौं ?’ जस्ता प्रश्नहरू मनमै घुमिरहन्छन् । यी प्रश्नहरू खुलेर सोधिने र शान्त रूपमा उत्तर दिइने वातावरण नहुँदा विश्वास क्षय हुँदै जान्छ । लोग्नेस्वास्नीको मनभित्र एकअर्काप्रति अविश्वास वा शंका बलियो हुन्छ ।

पतिपत्नीबीच विश्वासको अर्को ठूलो शत्रु तुलना हो । आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालले अरूको जीवनलाई सजिलै देखाइदिन्छ । अरूको सम्बन्ध, खुशी, सम्पन्नता र रोमान्टिक क्षणहरू देखेर आफ्नै जीवन अपूर्ण लाग्न थाल्छ । यसले ‘मेरो जीवनसाथी किन यस्तो छैन?’ भन्ने सोच जन्माउँछ । यस्तो सोचले सम्बन्धभित्र असन्तोष पैदा गर्छ र बिस्तारै विश्वासलाई कमजोर बनाउँछ । तुलना होइन, स्वीकार र कृतज्ञताको भावना विकास गर्न सकेमा विश्वास बलियो हुन्छ ।

नेपाली समाजको सन्दर्भमा पारिवारिक हस्तक्षेप पनि विश्वास कमजोर हुने प्रमुख कारण हो । सासु–ससुरा, माइती, नातेदार वा छिमेकीका कुरा पतिपत्नीको सम्बन्धमा अनावश्यक रूपमा प्रवेश गर्दा दुवै पक्ष असुरक्षित महसुस गर्न थाल्छन् । परिवारको कुरा सुन्नुपर्छ तर एकअर्काप्रति अविश्वास गर्नुभन्दा सम्बाद र विश्वासलाई महत्व दिनुपर्छ । ‘उहाँलाई त आमाले यसो भनेकी रहिछन्’, ‘उनी त माइतीको कुरा सुन्छिन्” जस्ता धारणाले एक–अर्काप्रति अविश्वास पैदा गर्छ । दाम्पत्य जीवनमा परिवारको सम्मान आवश्यक भए पनि पति–पत्नीबीचको गोपनीयता र प्राथमिकता सुरक्षित हुनु अझ आवश्यक छ ।

विश्वास केवल निष्ठा (fidelity) सँग मात्र सम्बन्धित हुँदैन । धेरैले विश्वासलाई केवल शारीरिक वा यौनिक निष्ठामा सीमित गर्छन् । तर विश्वासको अर्थ गहिरो हुन्छ । यो भावनात्मक उपस्थिति, सत्य, प्रतिबद्धता र जिम्मेवारीसँग जोडिएको हुन्छ । जीवनसाथी दुःखी हुँदा साथ दिनु, निर्णय गर्दा छलफल गर्नु, गल्ती हुँदा स्वीकार गर्नु र कठिन समयमा भागेर नहिँड्नु पनि विश्वासकै रूप हो । यस्ता व्यवहारले सम्बन्धलाई सुरक्षित महसुस गराउँछ ।

आर्थिक विषयमा विश्वासको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । आम्दानी, खर्च, ऋण र भविष्यको योजना लुकाउन थाल्दा सम्बन्धमा दरार आउँछ । धेरै दाम्पत्य सम्बन्ध आर्थिक गोपनीयताका कारण कमजोर भएका उदाहरणहरू पाइन्छन् । ‘कति कमायौ?’ भन्दा ‘हामीले कसरी सँगै व्यवस्थापन गर्ने?’ भन्ने दृष्टिकोण अपनाएमा विश्वास बलियो हुन्छ । आर्थिक पारदर्शिता दाम्पत्य जीवनको स्थायित्वको आधार हो ।

छोराछोरी हुर्केपछि पनि यदाकदा पतिपत्नीका विचमा ‘केटाकेटी’का कुरा सुनेर वा उनीहरुसंग गरिने व्यबहारका विषयका कारण अविश्वास उत्पन्न हुन्छ । छोराछोरी दूवैका साझा प्रेमका उपहार हुन् । एकआपसमा विश्वास बढाउन सन्तानका सम्बन्धमा साझा धारणा निर्माण गर्नु राम्रो हुन्छ । सन्तान साझा अवश्य हुन् तर उमेर बढ्दै गएपछि उनीहरूको पनि आफ्नो प्राथमिकता हुन्छ । उनीहरूले ‘पूर्णव्यक्ति’ भएको अनुभूति गर्न चाहन्छन् ।

विश्वास कमजोर हुनुको अर्को कारण अघिल्लो जीवनअनुभव पनि हुन सक्छ । विगतको धोका, पारिवारिक विखण्डन, बाल्यकालको असुरक्षा वा अघिल्लो सम्बन्धको पीडाले मानिसलाई सधैं सतर्क बनाउँछ । यस्तो अवस्थामा जीवनसाथी निर्दोष भए पनि शंकाको दृष्टिले हेरिन्छ । यहाँ दोष वर्तमान सम्बन्धको होइन, अतीतको घाउको हुन्छ । त्यसैले पति–पत्नीले एक–अर्काको विगत बुझ्ने, संवेदनशील हुने र धैर्य गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ ।

विश्वास निर्माणका लागि व्यवहारिक अनुशासन आवश्यक छ । बोलेको कुरा पूरा गर्ने, समयको सम्मान गर्ने, साना–साना वाचा नतोड्ने, र झूटबाट टाढा रहने बानीले विश्वास गहिरो बनाउँछ । कहिलेकाहीँ “सानो झूट” ले ठूलो क्षति पुर्याउँछ । एकपटक झूट प्रमाणित भएपछि सत्य बोले पनि शंका रहिरहन्छ । त्यसैले कठिन सत्य भए पनि इमानदारीले प्रस्तुत गर्न सक्ने साहस दाम्पत्य जीवनमा अनिवार्य छ ।

डिजिटल प्रविधिले विश्वासलाई नयाँ चुनौती दिएको छ । मोबाइल फोन, पासवर्ड, च्याट र सामाजिक सञ्जालका कारण शंका बढेको छ । अत्यधिक निगरानी पनि विश्वास होइन, अविश्वासको संकेत हो । अर्कोतर्फ पूर्ण गोपनीयताको नाममा शंकास्पद व्यवहार पनि सम्बन्धका लागि हानिकारक हुन्छ । यहाँ सन्तुलन आवश्यक छ—खुलापन, तर मर्यादासहित । डिजिटल अनुशासन र आपसी सहमति दाम्पत्य विश्वासको आधुनिक आवश्यकता बनेको छ ।

विश्वास र आत्मसम्मानबीच गहिरो सम्बन्ध हुन्छ । आत्मसम्मान कमजोर भएको व्यक्तिलाई सधैं डर हुन्छ—छोडिने, धोका पाउने, तिरस्कृत हुने । यस्तो डरले अनावश्यक शंका जन्माउँछ । त्यसैले पति–पत्नीले एक–अर्काको आत्मसम्मान बढाउने व्यवहार गर्नुपर्छ । सम्मान, प्रशंसा र स्वीकारोक्तिले मानिसलाई सुरक्षित महसुस गराउँछ, र सुरक्षित महसुस गरेको सम्बन्धमा विश्वास स्वतः बढ्छ ।

धार्मिक, आध्यात्मिक र नैतिक मूल्यहरूले पनि विश्वास सुदृढ गर्न मद्दत गर्छन् । विवाहलाई केवल सामाजिक संस्था होइन, साझा जीवन–यात्राको प्रतिज्ञा ठान्दा सम्बन्धप्रति गम्भीरता बढ्छ । सँगै जीवनका मूल्यहरू तय गर्नु, लक्ष्यहरू साझा गर्नु र कठिनाइलाई भाग्य होइन, अभ्यासको रूपमा लिनु विश्वासको गहिरो आधार हो ।

पतिपत्नी दूवैले बुझ्नुपर्छ कि पति–पत्नीबीच विश्वास गर्नु कुनै कमजोरी होइन, साहस हो । विश्वास गर्नु भनेको आँखा चिम्लिनु होइन, स्पष्ट देखेर पनि साथ नछोड्ने निर्णय हो । पूर्ण निष्ठाका साथ सँगै हिँड्ने संकल्प हो । जहाँ विश्वास हुन्छ, त्यहाँ डर हुँदैन; जहाँ डर हुँदैन, त्यहाँ सम्बन्ध स्वतन्त्र र सशक्त हुन्छ । त्यसैले दाम्पत्य जीवनलाई बचाइराख्ने, समृद्ध बनाउने र अर्थपूर्ण बनाउने सबैभन्दा सरल तर गहिरो सूत्र यही हो—पतिपत्नीले एक–आपसमा विश्वास गरून् । विश्वास नै दाम्पत्यको सबैभन्दा भरपर्दो मित्र, सहयोगी र प्रेमी हो ।