शैलेन्द्रकुमार श्रेष्ठ ।
नेपाल र भारत दुई अलग–अलग सार्वभौम राष्ट्र भएपनि हाम्रो सभ्यता, संस्कृति, आध्यात्मिक मूल्य, सनातन परम्परा र साझा सांस्कृतिक विरासतले हामीलाई आत्मिक रूपमा एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडेको छ। हिमाल र गंगाजस्तै पवित्र, अटल र निरन्तर रहेको यो सम्बन्ध केवल राजनीतिक वा कूटनीतिक सम्बन्ध मात्र होइन, हजारौँ वर्षदेखि विश्वास, श्रद्धा, परिवार, संस्कृति र आध्यात्मिक चेतनाले निर्माण गरेको आत्मीय सम्बन्ध हो।
मित्रराष्ट्र भारतमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछानेज्यूलाई प्रदान गरिएको आत्मीय स्वागतले नेपाल–भारतबीचको जनस्तरको प्रेम, सद्भाव, विश्वास र मित्रताको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाएको अनुभूति दिलाएको छ। यसले दुवै देशबीचको आपसी समझदारीलाई थप मजबुत बनाउँदै साझा भविष्य, स्थायित्व र समृद्धिप्रतिको आशा एवं विश्वासको उज्यालो किरण अझ स्पष्ट रूपमा प्रकट गरेको छ।
यदि नेपाल र भारतले जनकपुर–अयोध्या, पशुपतिनाथ–काशी, मुक्तिनाथ–बद्रीनाथ, लुम्बिनी–बोधगया, देवघाट–प्रयागराज, गोसाइँकुण्ड–केदारनाथ तथा स्वर्गद्वारी–गया जस्ता साझा आध्यात्मिक तीर्थ–सर्किटहरूलाई योजनाबद्ध र व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सके भने यसले केवल धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई मात्र सुदृढ गर्ने होइन, पर्यटन, व्यापार, रोजगारी, होटल व्यवसाय, कृषि, हस्तकला तथा स्थानीय अर्थतन्त्रका विविध क्षेत्रहरूमा समेत नयाँ सम्भावनाका ढोका खोल्न सक्ने देखिन्छ।
विश्वभर फैलिएका करोडौँ सनातन धर्मावलम्बी, विशेषतः मित्रराष्ट्र भारतमा रहेका विशाल श्रद्धालु समुदायमध्ये सानो प्रतिशत मात्र नेपालका पवित्र तीर्थस्थलहरूको नियमित दर्शन तथा भ्रमणमा सहभागी हुन सके पनि त्यसले नेपालको आर्थिक समृद्धि, युवाहरूका लागि स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना तथा क्षेत्रीय विकासलाई महत्वपूर्ण टेवा पुर्याउन सक्छ। यस प्रकारको सहकार्य आध्यात्मिक कूटनीति (Spiritual Diplomacy) को प्रभावकारी माध्यम बन्नुका साथै साझा सभ्यतालाई आर्थिक समृद्धिसँग जोड्ने उदाहरणीय पहल पनि हुन सक्छ।
यसै सन्दर्भमा सीमासम्बन्धी विषयहरूलाई भावनात्मक प्रतिक्रिया, नकारात्मक प्रचार, आरोप–प्रत्यारोप वा क्षणिक राजनीतिक स्वार्थबाट प्रभावित दृष्टिकोणबाट होइन, परिपक्वता, संवेदनशीलता र दीर्घकालीन मित्रताको भावनाका साथ हेर्नु आवश्यक छ। ऐतिहासिक नक्सा, सन्धि–सम्झौता, उपलब्ध प्रमाण, भौगोलिक यथार्थ तथा अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरूको गहन अध्ययन र आपसी संवादका आधारमा समाधान खोज्नु भन्ने विचारको प्रस्तुति नै दुवै देशको हितमा रहने मार्ग हो।
यही दृष्टिकोणले नेपाल–भारत सम्बन्धलाई अझ विश्वासपूर्ण, सम्मानजनक र दिगो बनाउँदै आपसी समझदारी तथा सहकार्यलाई थप सुदृढ गर्ने आधार तयार गर्दछ। साझा सभ्यता र आत्मीय सम्बन्धले जोडिएका यी दुई राष्ट्रबीचका विषयहरू संवाद, तथ्य र कूटनीतिक परिपक्वतामार्फत समाधान हुँदै जाँदा मित्रता अझ प्रगाढ र भविष्य अझ उज्ज्वल बन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ।
यस ढङ्गबाट हेर्दा नेपाल–भारत सम्बन्ध कुनै एक सीमाविवाद, कुनै एक अभिव्यक्ति वा कुनै अस्थायी असमझदारीभन्दा धेरै माथि उठेको, गहिरो र दीर्घकालीन आत्मीय सम्बन्ध हो। त्यसैले लिपुलेक, कालापानीलगायतका विषयहरूलाई परिपक्व संवाद, आपसी सम्मान, ऐतिहासिक तथ्य र कूटनीतिक समझदारीका आधारमा समाधान खोज्ने वातावरण निर्माण गर्नु नै दुवै देशको हितमा हुन्छ। यस दिशामा गरिने हाम्रो प्रयास र कूटनीतिले सकारात्मक तथा दीर्घकालीन परिणाम दिन सक्छ।
आजको विश्व अस्थिरता, युद्ध, सांस्कृतिक विघटन र स्वार्थतर्फ उन्मुख भइरहेका बेला नेपाल र भारतले साझा सनातन सभ्यता, आध्यात्मिक मूल्य, सहअस्तित्व र ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को वैदिक दर्शनलाई विश्वभर प्रवद्र्धन गर्ने विशेष क्षमता राख्छन्। दुई देशबीचको सम्बन्ध केवल सरकार–सरकारबीचको औपचारिक सम्बन्ध मात्र होइन, यो जनजनको जीवन, भावना, संस्कृति र स्मृतिमा गहिरो रूपमा बगिरहेको आत्मीय सम्बन्ध हो।
विकास, कनेक्टिभिटी र साझा समृद्धिको नयाँ आयाम
नेपाल–भारत सम्बन्धको वास्तविक शक्ति केवल इतिहासमा मात्र सीमित छैन, यसको उज्ज्वल भविष्य अझ विशाल सम्भावनाले भरिएको छ। हाल चर्चामा रहेको वीरगञ्ज–काठमाडौं रेलमार्गजस्ता पूर्वाधार परियोजनाप्रति देखिएको सकारात्मक सोच र सहकार्यको भावनाले नेपालको आर्थिक रूपान्तरण, क्षेत्रीय सम्पर्क विस्तार तथा व्यापारिक सम्भावनाप्रति नयाँ आशा र उत्साह जगाएको छ। यस्ता परियोजनाहरू केवल यातायातका साधन मात्र होइनन्, यी दुई देशबीचको विश्वास, साझेदारी र साझा समृद्धिका सेतु पनि हुन्।
त्यसैगरी फुलबारी नाकालगायत व्यापार, पारवहन, ऊर्जा, पर्यटन, कनेक्टिभिटी तथा जनस्तरको सम्पर्क विस्तारका क्षेत्रमा अझ व्यापक सहयोग र सहकार्यका नयाँ आयामहरू खोज्न सकियो भने त्यसले नेपाल–भारत सम्बन्धलाई अझ सुदृढ, संस्थागत र दीर्घकालीन बनाउनेछ। दुवै राष्ट्रले साझा हित, पारस्परिक सम्मान, विश्वास र सहअस्तित्वको भावनालाई केन्द्रमा राखी सहकार्यलाई अझ उचाइमा पु¥याउन सके नेपाल र भारत मात्र होइन, सम्पूर्ण दक्षिण एशियाली क्षेत्र नै आर्थिक समृद्धि, क्षेत्रीय एकीकरण, सांस्कृतिक आदानप्रदान र साझा विकासको नयाँ युगतर्फ अग्रसर हुन सक्छ।
हिमाल र गंगाजस्तै अविच्छिन्न सम्बन्धले जोडिएका नेपाल र भारतबीचको मित्रता भविष्यमा अझ प्रगाढ, अझ विश्वासपूर्ण र अझ परिणाममुखी बनोस् भन्ने नै दुवै देशका जनताको साझा चाहना हो। साझा सभ्यता हाम्रो विरासत हो, आत्मीयता हाम्रो शक्ति हो, सहकार्य हाम्रो मार्ग हो र साझा समृद्धि हाम्रो गन्तव्य हो। यही भावनाका साथ अघि बढ्न सके नेपाल–भारत सम्बन्ध दक्षिण एशियामा शान्ति, स्थिरता, सहअस्तित्व र समृद्धिको प्रेरणादायी नमुना बन्न सक्नेछ।
आज आवश्यकता असमझदारी बढाउने होइन, विश्वास बढाउने हो, दूरी सिर्जना गर्ने होइन, आत्मीयता अझ गाढा बनाउने हो। साझा सभ्यता हाम्रो आधार हो, आत्मीय सम्बन्ध हाम्रो शक्ति हो, आध्यात्मिक कूटनीति हाम्रो अवसर हो, आर्थिक समृद्धि हाम्रो लक्ष्य हो र साझा भविष्य हाम्रो गन्तव्य हो। नेपाल र भारतले एकअर्काको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय भावना र ऐतिहासिक सम्मानलाई हृदयदेखि स्वीकार गर्दै अघि बढ्न सके दक्षिण एशियामा शान्ति, सहअस्तित्व, सभ्यता र समृद्धिको उत्कृष्ट उदाहरण स्थापित हुनेछ।
नेपाल र भारत दुई देश हुन सक्छन्, तर हाम्रो सम्बन्ध साझा सभ्यताको सुगन्ध, आध्यात्मिक चेतनाको प्रकाश र आत्मीय विश्वासको अमर सेतु हो। नेपालको उन्नति भारतको शक्ति हो, र भारतको समृद्धि नेपालका लागि प्रेरणा। यही पारस्परिक भावनाले हाम्रो मित्रतालाई हिमालझैँ अटल, गंगाजस्तै अविरल र सनातन सभ्यताजस्तै अमर बनाइरहोस्। ‘फुलबारी मार्ग नेपालका लागि केवल एउटा पारवहन नाका मात्र होइन, दक्षिण एशियाली क्षेत्रीय सहकार्य, आर्थिक समृद्धि र कनेक्टिभिटी विस्तारको महत्वपूर्ण अवसर पनि हो। यदि नेपाल, भारत र बंगलादेशले पूर्वाधार, व्यापारिक सहजीकरण, ऊर्जा, पर्यटन तथा बहुआयामिक यातायात सञ्जालमा थप सहकार्य गर्न सके भने यो मार्गले नेपालको आर्थिक रूपान्तरणमा ऐतिहासिक योगदान पुर्याउन सक्छ।’
विशेष गरी वीरगञ्ज–काठमाडौं रेलमार्ग, बंगलादेशी बन्दरगाहसम्म सहज पहुँच, जलविद्युत् निर्यात, र नेपाल–भारत धार्मिक पर्यटन सर्किट जस्ता विषयसँग फुलबारी मार्गलाई जोड्न सकियो भने नेपालले दीर्घकालीन आर्थिक लाभ प्राप्त गर्न सक्छ।
अन्ततः नेपाल–भारत सम्बन्धलाई कामधेनु गाईको रूपमा उपयोग गर्न सक्नु नेपालको बुद्धिमत्तापूर्ण कूटनीतिक दृष्टिकोण हो, जहाँ दुवै देशबीच पारस्परिक हित, सहकार्य र उत्पादनशील सम्बन्ध अझ सुदृढ हुँदै समृद्धिमा रूपान्तरण होस्। सहअस्तित्व र साझा उत्पादनशील साझेदारी नै हाम्रो मार्गदर्शन बन्नुपर्छ।
नेपाल–भारत मित्रता अमर रहोस्।
जय पशुपतिनाथ ! जय श्री सीताराम !
(सशस्त्र प्रहरी बलका पूर्व प्रमुख श्रेष्ठ हिमालयन सिद्ध महायोग आध्यात्मिक प्रतिष्ठानका उपाध्यक्ष हुन् भने करिब डेढ दशकदेखि विभिन्न सामाजिक कार्यहरूमा सक्रिय रहँदै आएका छन् ।)
प्रतिक्रिया