सम्भवत, पर्दा पछाडि त्यो वातावरण पनि बन्दैछ !



केशवप्रसाद भट्टराई ।
१. अङ्ग्रेजहरूले भूराजनीतिक यथार्थतालाई राम्रो बुझेका थिए–त्यसैले ब्रिटिस भारत र रूसको वीचमा अफगानिस्तानलाई बफर राज्य स्थापना गरे र ब्रिटिस भारत र रूसवीचको सीमा द्वन्द्व र विवादलाई पन्छाए र भारतको सुरक्षालाई सुनिश्चित गरे ।
चीन र भारतवीच तिब्बतलाई पहिलो बफर राज्यको रूपमा राखे र नेपाल, भुटान, सिक्किम र काश्मिरलाई दोस्रो बफर राज्यहरूको रूपमा रहन दिए ।
यो बफर क्षेत्र वा बफर जोनको अवधारणा प्राकृतिक र पर्यावरणीय आवश्यकता पनि हो – पर्यावरण र वातावरणविदहरुले यसलाई अझ राम्ररी बताउन सक्छन् ।
अर्थात् राज्य सुरक्षाको एउटा नैसर्गिक व्यवस्था हो बफर राज्यको अवधारणा !
वास्तवमा असंलग्नता भनेको नै त्यही हो ।

२. ब्रिटिस भारतका शासकहरूले बफर राज्यहरूको स्थायित्वलाई सुनिश्चित राखिरहन ती राज्यहरूमा आफ्नै प्रकृतिको राज्य व्यवस्था अवलम्वन गर्न दिए र ती मुलुकको राजनीतिक व्यवस्था र आन्तरिक राज्य संचालनमा प्रतक्ष हस्तक्षेपगर्न रुचाएनन् ।
नेहरू विश्व इतिहासका विशिष्ट ज्ञाता हुन् तर उनमा राज्यको सुरक्षा तन्त्र र सूक्ष्म रणनीतिक दृष्टि देखिएन, उनी विश्वराजनीतिमा नाराजीवी देखिए, त्यही उको तिब्बत र चीन नीतिमा प्रदर्शित भयो ।
अर्थात् बफर राज्यको स्थीरता र स्थायित्व भनेको बफर राज्य अनुरूपकै राज्य व्यवस्था पनि हो भन्ने उनले बुझेको देखिएन र आजको भारत त्यही बेहोरिरहेको छ ।
अफगानिस्तानमा सोभियत सङ्घले हस्तक्षेप गर्यो – त्यहाँ आफ्नो पक्ष अनुकूल राज्य व्यवस्था स्थापना गर्यो ।
पछि आएर अमेरिकाले त्यसै गर्यो ।
आजको अफगानिस्तान निर्माण भयो ।

३. चीनले तिब्बतलाई बफर राज्य रहन दिएन ।
त्यहाँ साम्यवाद अनुरूपको राज्य व्यवस्था हुलिदियो ।
फरक राजनीतिक, सामाजिक–सांस्कृतिक र आर्थिक मूल्य प्रणाली अवलम्वन गरेका दुई ठूला राज्य व्यवस्थावीच त्यसपछि लगातार भूराजनीतिक र भूरणनीतिक टक्करका स्थितिहरू आउन थाले ।
भारत र पाकिस्तान वीचको तनावको कारण पनि मूलमा तिब्बत नै हो ।
त्यसैले आज तिब्बत भारत र चीन दुबैको चुनौती बनेको छ ।
नेपाल र पाकिस्तानको पनि चुनौती बनेको छ ।

४. नेपाल, काश्मिर, भुटान र सिक्किम मध्ये सिक्किमलाई भारतले लियो ।
काश्मिरलाई पाकिस्तानले भारत र पाकिस्तान माझ भाग लाग्ने बनाइदियो ।
नेपाल कहिले भारतको इच्छा अनुसार र कहिले चीनको इच्छा अनुसार चल्ने मुलुक बनाइयो ।
माओवादलाई आदर्श मान्ने, सी जिन्पिङ्ग विचारधाराको कक्षा लिने, र होली वाइन सेवनगर्नेहरूले राज्य व्यवस्थामा अतिक्रमण गरेर नेपाललाई अराजकता र अनीतिको राज्य बनाइदिए ।
काङ्ग्रेस र कम्युनिस्टहरू मिलेर राजा हटाए र राजदुतहरूलाई राजा बनाएर नेपालमा शासन गर्न थाले ।
नेपाल विभिन्न मुलुकका राजदुतहरूको पौंठे जोरी खेल्ने मुलुक बनाइयो ।
यो स्थितिलाई नियन्त्रण गर्ने राज्य व्यवस्था हामीले निर्माण गर्न सकेनौ ।

५. हामी प्रजातन्त्रलाई नकार्न सक्दैनौ,
तर प्रजातन्त्रको नाऊमा विभिन्न मुलुकका राजदुतहरूलाई नेपालमा शासनगर्ने र नेपालको शासन सत्तामा उनीहरूलाई आफ्नो मुलुकको स्वार्थ टकराउने स्थिति निर्माण गरेर अन्तत मुलुकको शान्ति, एकता र सुरक्षामा नै आधात पुग्न जाने अवस्था आउन नदिनु सवै साना–ठूला शक्ति, प्रभाव र हैसियतमा रहेका व्यक्तिको राष्ट्रिय दायित्व हो जस्तो लाग्दछ ।
अन्य मुलुकको हकमा गृह नीतिले विदेश नीतिलाई मार्गदर्शन गर्दछ तर नेपालको हकमा स्थिति विपरित बन्दै गएको छ ।
परराष्ट्र नीति असंलग्न भन्ने तर राज्य व्यवस्था यो र त्यो मुलुकको इच्छा र खटन अनुसार चल्ने अनि त्यसैले मुलुकको परराष्ट्र नीति निर्धारण गर्ने यो बेथिति र अराजकता अन्त्य गर्न नेपालको राज्य व्यवस्थाले राजसँस्थालाई स्थान दिनै पर्दछ ।
कमसेकम सरकारहरू, संवैधानिक निकायहरू, राज्य संरचनाहरू र दलहरूलाईपूर्णत अराजक, अनियन्त्रण र असन्तुलनको स्थितिमा पुग्न नदिन र तिनीहरूलाई परस्पर नियन्त्रण र सन्तुलनमा ल्याउनअनि आफ्नो थाप्लोमा आउने अपजस थन्क्याउन पनि राजसँस्था आवश्यक देखिएको छ ।
दलहरू, दलका नेताहरू र सरकारहरूको वीचमा पनि एउटा असंलग्न सँस्था र बफर स्पेस चाहिँदो रहेछ र नेपालको हकमा त्यो राजसँस्था नै हो ।
राजा ज्ञानेन्द्रको यस वर्षको बडा दशैँ सन्देश यही सत्यको सैद्धातिक उद्वोधन थियो भन्ने मलाई लाग्दछ ।

६. तर के पनि हो भने जुन जुन मुलुकहरूले नेपालका जुन जुन राजनीतिक शक्तिहरूलाई प्रयोग गरेर नेपालबाट राजसंस्था हटाए, ती अझै पनि मुलुकका ठूला र निर्णायक महत्वका राजनीतिक शक्ति हुन् ।
तिनलाई अस्वीकार र अवमूल्यन गरेर पनि नेपालमा राजसँस्थाको पुनःस्थापना सम्भव लाग्दैन !
त्यसैले तिनलाई सरापेर वा आलोचना मात्रै गरेर होइन, उनीहरूको शक्ति र अहंलाई पनि व्यवस्थापन गरेर मात्रै राजसंस्थाको पुनर्स्थापनाको मार्ग विस्तार गर्न सकिन्छ ।

७. जति गाली गरेपनि हाम्रा छिमेकीहरू र अमेरिका मेरो भाषामा टु प्लस वनलाई सहमतिमा वा विश्वासमा नलिई हुने र गरिने परिवर्तनहरूको स्थायित्व सुरक्षित र सुनिश्चित हुँदैन ।
सम्भवत, पर्दा पछाडि त्यो वातावरण पनि बन्दै छ !

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?

प्रतिक्रिया दिनुहोस
किताव र पूर्वाग्रह

डा. गोविन्दशरण उपाध्याय । कितावहरू अनुभव र स्मृतिको अक्षरीय रुपान्तरण हुन् । अक्षता

मध्यपुर थिमिमा मनाइने भुईफसी जात्रा(फोटोफिचर)

हरेक वर्ष पापांकुश एकादशीका दिन मध्यपुर थिमिमा मनाइने भुईफसी (कुभिण्डो) जात्रासँगै खाःपिहावईगु जात्रा

ब्रिटिश सांसदको छुरी हानी हत्या

ब्रिटेनका सांसद सर डेभिड एमेसको शुक्रवार छुरी हानी हत्या गरिएको छ । घटनालाई

राष्ट्रिय फुटबल टिमले माल्दिभ्समा यसरी मनायो दशैं(फोटो फिचर)

काठमाडौं । नेपालीहरुको महान चाड विजयादशमीको उपलक्ष्यमा सबैले आफन्त र परिवारसँग मनाइरहेका बेला