धर्मका नाममा हुने हिंसा धर्मको पनि अपमान हो

डा. रामकृष्ण तिमल्सेना ।

राष्ट्रको जीवनमा सबै दिन समान हुँदैनन्। केही समय यस्तो आउँछ, जब राष्ट्रको सामूहिक विवेक, धैर्य र एकताको कठोर परीक्षा हुन्छ। प्राकृतिक विपत्ति, महामारी, राजनीतिक अस्थिरता, बाह्य दबाब, आर्थिक सङ्कट वा साम्प्रदायिक तनाव जस्ता घटनाले राष्ट्रको संरचना मात्र होइन, नागरिकको चेतनालाई पनि चुनौती दिन्छन्। यस्ता बेला राष्ट्रबोधको वास्तविक अर्थ प्रकट हुन्छ। राष्ट्रबोध केवल देशप्रेमको भावनात्मक अभिव्यक्ति होइन। यो राष्ट्रको अस्तित्व, सामाजिक एकता, संवैधानिक व्यवस्था र साझा भविष्यप्रतिको उत्तरदायी चेतना हो। संकटको समयमा यही चेतनाले समाजलाई विखण्डनबाट बचाउँछ र राष्ट्रलाई पुनः स्थिर मार्गमा उभ्याउँछ।

नेपाल अहिले यस्तै संवेदनशील मोडमा उभिएको छ। मधेशका केही क्षेत्रमा हिन्दु र मुस्लिम समुदायबीच देखिएको तनावले सम्पूर्ण राष्ट्रको ध्यान आकर्षित गरेको छ। कुनै एउटा घटनाबाट सुरु भएको विवाद विस्तारै धार्मिक पहिचानसँग जोडिन थालेपछि समाजमा शङ्का, अविश्वास र आक्रोश बढ्ने जोखिम उत्पन्न हुन्छ। यस्तो अवस्थामा सबैभन्दा ठूलो क्षति कुनै एक समुदायको हुँदैन। क्षति राष्ट्रको सामाजिक विश्वासको हुन्छ। विश्वास कमजोर भएपछि कानुनको शासन पनि चुनौतीमा पर्छ। विकासको गति सुस्त हुन्छ। बाह्य प्रभावका लागि ठाउँ खुल्छ। नागरिकबीचको आत्मीयता क्षीण बन्छ। त्यसैले साम्प्रदायिक तनावलाई स्थानीय समस्या ठानेर बेवास्ता गर्न मिल्दैन। यो राष्ट्रिय एकताको प्रश्न हो।

नेपालको सभ्यता सहअस्तित्वमा विकसित भएको सभ्यता हो। हिमाल, पहाड र तराई फरक भूगोल हुन्। तर राष्ट्र एउटै हो। भाषा अनेक छन्। संस्कृति अनेक छन्। धार्मिक आस्था पनि विविध छन्। यही विविधताले नेपालको पहिचान निर्माण गरेको छ। हिन्दु, बौद्ध, मुस्लिम, किराँत, इसाई तथा अन्य सम्पूर्ण समुदायले यस भूमिलाई साझा मातृभूमिका रूपमा स्वीकार गरेका छन्। त्यसैले कुनै पनि धार्मिक समुदायमाथि हुने अन्याय अन्ततः सम्पूर्ण राष्ट्रमाथिको अन्याय हो। कुनै पनि समुदायविरुद्ध फैलाइने घृणा अन्ततः नेपालको सामाजिक संरचनामाथिको प्रहार हो।

नेपालको संविधानले सबै नागरिकलाई समान सम्मान दिएको छ। प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो धर्म मान्ने, अभ्यास गर्ने र संरक्षण गर्ने अधिकार छ। राज्यको कर्तव्य कुनै धर्मको पक्ष वा विपक्षमा उभिनु होइन। राज्यको दायित्व सबै नागरिकको समान सुरक्षा, समान न्याय र समान अवसर सुनिश्चित गर्नु हो। त्यसैले कुनै पनि धार्मिक विवादको समाधान कानुनको शासन, निष्पक्ष अनुसन्धान र न्यायिक प्रक्रियाबाट हुनुपर्छ। जनभावनाको उत्तेजना वा भीडको दबाबले न्यायको स्थान लिन सक्दैन।
राष्ट्रबोधले नागरिकलाई एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ। हामी सबैभन्दा पहिले नेपाली हौँ। त्यसपछि मात्र हाम्रो धार्मिक, जातीय, भाषिक वा क्षेत्रीय पहिचान आउँछ। यदि यो क्रम उल्टियो भने राष्ट्रिय एकता कमजोर बन्छ। धर्मले नैतिक जीवन सिकाउँछ। राष्ट्रबोधले सहअस्तित्व सिकाउँछ। यी दुईबीच द्वन्द्व होइन, समन्वय हुनुपर्छ। कुनै पनि धर्मले निर्दोषमाथि हिंसा, घृणा वा प्रतिशोधलाई वैधता दिँदैन। त्यसैले धर्मका नाममा हुने हिंसा वास्तवमा धर्मको पनि अपमान हो।

आजको अर्को चुनौती सामाजिक सञ्जाल हो। केही क्षणमै अपुष्ट सूचना हजारौँ मानिससम्म पुग्छ। एउटा सम्पादित भिडियो, पुरानो तस्बिर वा आधारहीन सन्देशले समाजमा अविश्वास फैलाउन सक्छ। कतिपयले सत्यभन्दा उत्तेजनालाई छिटो स्वीकार गर्छन्। यही प्रवृत्तिले सानो विवादलाई ठूलो साम्प्रदायिक तनावमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। त्यसैले सूचना साझा गर्नु पनि आज नागरिक उत्तरदायित्वको विषय बनेको छ। सत्य पुष्टि नगरी कुनै सामग्री प्रचार गर्नु अनजानमै राष्ट्रिय हितविरुद्धको कार्य बन्न सक्छ।

यस्ता संकटका बेला राजनीतिक दलहरूको भूमिका अझ गम्भीर हुन्छ। लोकतन्त्रमा विचार फरक हुन सक्छ। नीति फरक हुन सक्छ। सरकार र प्रतिपक्षबीच प्रतिस्पर्धा स्वाभाविक हुन्छ। तर राष्ट्रको सामाजिक एकता संकटमा परेका बेला दलगत स्वार्थभन्दा राष्ट्रिय हित माथि रहनुपर्छ। हिंसालाई राजनीतिक लाभका लागि प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति लोकतन्त्रका लागि घातक हुन्छ। त्यसको सट्टा सबै राजनीतिक शक्ति, नागरिक समाज, धार्मिक नेतृत्व, सञ्चार माध्यम र बौद्धिक समुदायले साझा रूपमा शान्ति, संयम र संवैधानिक मूल्यको पक्षमा उभिनुपर्छ। यही परिपक्व राजनीतिक संस्कृतिको परिचायक हो।

नेपालको इतिहासले कठिन समयमा राष्ट्रिय एकताको प्रेरणादायी उदाहरण पनि दिएको छ। २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पपछि सम्पूर्ण देश एक परिवारझैँ उभिएको थियो। जात, धर्म, भाषा र क्षेत्रका भिन्नता त्यस क्षण गौण बने। सबैको उद्देश्य एउटै थियो। मानव जीवनको रक्षा र राष्ट्रको पुनर्निर्माण। कोभिड–१९ महामारीका समयमा पनि चिकित्सक, सुरक्षाकर्मी, स्वयंसेवक र सामान्य नागरिकले असाधारण जिम्मेवारी निर्वाह गरे। यी घटनाले स्पष्ट सन्देश दिएका छन्। साझा संकटले साझा चेतना जगाउन सक्छ। यही चेतनाको परिष्कृत रूप नै राष्ट्रबोध हो।

राष्ट्रबोध शिक्षा, संस्कार र सार्वजनिक जीवनबाट निर्माण हुन्छ। विद्यालयमा पढाइने नागरिक शिक्षाले, परिवारले दिने संस्कारले, सञ्चार माध्यमले निर्माण गर्ने जनमतले र राजनीतिक नेतृत्वले प्रस्तुत गर्ने आचरणले यसको विकास गर्छ। यदि समाजलाई निरन्तर विभाजनका कथा सुनाइयो भने विभाजन गहिरिन्छ। यदि साझा इतिहास, साझा पीडा, साझा संघर्ष र साझा भविष्यको चेतना निर्माण गरियो भने राष्ट्रिय एकता बलियो हुन्छ। त्यसैले राष्ट्रबोध कुनै आकस्मिक भावना होइन। यो दीर्घकालीन सामाजिक निर्माणको परिणाम हो।

आज नेपाललाई सबैभन्दा बढी आवश्यक कुरा परस्पर अविश्वासको विस्तार होइन, विश्वासको पुनर्निर्माण हो। धार्मिक प्रतिस्पर्धा होइन, धार्मिक सम्मान हो। उत्तेजना होइन, विवेक हो। भीडको न्याय होइन, कानुनको शासन हो। प्रतिशोध होइन, न्याय हो। विभाजन होइन, सहअस्तित्व हो। कुनै पनि समुदायको सुरक्षा अर्को समुदायको असुरक्षामा आधारित हुन सक्दैन। स्थायी शान्ति त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ, जब सबै नागरिकले आफूलाई समान अधिकार र समान सम्मान भएको नेपालीका रूपमा अनुभूति गर्छन्।

राष्ट्रबोध अन्ततः कुनै राजनीतिक नारा होइन। यो राष्ट्रिय अस्तित्वको आधार हो। संकटको समयमा नागरिकले देखाउने संयम, नेतृत्वले प्रदर्शन गर्ने उत्तरदायित्व, संस्थाले कायम गर्ने निष्पक्षता र समाजले जोगाउने सद्भावले राष्ट्रबोधको स्तर निर्धारण गर्छ। मधेशको वर्तमान अवस्था पनि यही चेतनाबाट समाधान हुन सक्छ। घृणाले अर्को घृणा जन्माउँछ। हिंसाले अर्को हिंसा निम्त्याउँछ। तर संवादले विश्वास निर्माण गर्छ। न्यायले शान्ति स्थापित गर्छ। राष्ट्रबोधले सबैलाई एउटै राष्ट्रिय परिवारका सदस्यका रूपमा जोड्छ। यही चेतना नेपालको स्थायित्व, समृद्धि र दीर्घकालीन राष्ट्रिय एकताको सबैभन्दा भरपर्दो आधार हो।