हेटौंडा । नेपालमा संघीयता कार्यान्वयनसँगै पहिलो स्थानीय तहको निर्वाचनको मिति घोषणा भयो । मकवानपुर थाहा नगरपालिकामा अन्य पार्टीकाझैँ तत्कालिन नेकपा माओवादीकोतर्फबाट लवशेर विष्टले मेयर पदमा उमेदवारी दर्ता गरे । जनताका दुःख बुझेका विकास सोचेका ‘भिजिनरी’ उम्मेदवारको रुपमा परिचित विष्टले आफूसँगै चुनावी मैदानमा रहेका ४ उम्मेदवारलाई पछिपार्दै मेयर पदमा निर्वाचित भए । विष्टले पहिलो निर्वाचनमा एक स्वतन्त्रसहित नेकपा एमाले, नयाँशक्ति र राप्रपाका उम्मेदवारलाई पछि पारे । उम्मेदवार विष्ट नगर प्रमुखमा निर्वाचित हुँदै जिम्मेवारीको काँध थापे ।
लवशेर विष्ट चुनावी अभियानका क्रममा नागरिकलाई सुनाएको आश्वासनलाई पूरा गर्न अघि सरे । विकाससँगै सुशासन र पारदर्शितामा केन्द्रित विष्टको साशकीय स्वरुप अरु स्थानीय तहको भन्दा भिन्दै हुँदै गयो । नागरिकमा विश्वास पलायो, विकासले गति लियो । विभिन्न राष्ट्रिय र अन्तराष्ट्रिय मञ्चहरुमा विष्टले हाँकेको थाहा नगरपालिकाको असल अभ्यासहरु ‘रोल मोडल’ बन्दै गयो ।
देशमै जनअपेक्षित स्थानीय साशन र विकासको मोडल बनाएका उनै लवशेर विष्ट अहिले संघीय प्रतिनीधिसभाको उमेदवार बनेका छन् । विष्टले मकवानपुर क्षेत्र नम्बर २ बाट उमेदवारी दर्ता गराएका हुन् । विष्टको मेयर हुँदा पालिकामा अपनाइएको सुशासन, विकास र स्पथानीय कानून निर्माणमा हासिल गरेका विज्ञतालाई मकवानपुर–२ अन्तर्गत पर्ने ८ वटा पालिकामा दुरुस्तै उतार्ने आशमा नागरिक छन् । यही नमुना शासकीय प्रणाली र विकासका लागि विष्टलाई मतदान गर्न निर्वाचन क्षेत्रका नागरिक आतुर रहेको प्रतिक्रियन दिएका छन् ।
विष्टको उम्मेद्वारीसँगै नागरिकमा थप आश पलाएको छ, भरोसा बढ्दै गएको छ । निर्वाचन प्रचारप्रसारको क्रममा गाउँघर, चोक र चौतारामा पुगेका विष्ट नागरिकको ‘रोजा’ उमेद्वार हुन् । उनीहरु भन्छन्–‘विष्टले पहिले थाहा नगरपालिकामा गरेका राम्रा कामको अनुभव हामीले पनि गर्न पाउने भयौं ।’ नागरिकको सुख दुःख बुझेपछि मात्र संसद र सदनमा नागरिकको कुरा राख्न सकिने उमेद्वार लवशेर विष्टको भनाइ छ । उनी भन्छन्–‘नागरिकको अपेक्षाकृत विकास, सुशासन र कानूनी निर्माणको लागि नागरिकले ५ वर्षसम्म देखाएको बाटो पुग्दो छ, म त्यसैमा आधारित भएर काम गर्छु ।’
यस कारण विष्टलाई तीन पुस्ताले सम्झिन्छन्
लवशेर विष्ट मेयर भएपछि मात्र परिचित भएका व्यक्ति होइनन् । त्यसोत उनी राजनीतिक व्यक्तित्व भएकै कारण पनि चर्चाको सूचीमा परेका पनि होइनन् । उनी त भुई मान्छेका सारथिका रुपमा सबै सामु परिचित छन् । सानैदेखि सहयोगी स्वभावका लवशेर बिष्ट आफ्ना बाबु बासुदेव विष्टको सामाजिक कामबाट प्रभावित व्यक्ति हुन् । तसर्थ लवशेर विष्टलाई सम्झने एउटा मात्र पुस्ता छैनन् । तीन पुस्ताले सम्झन्छन् ।
बुबा वासुदेव विष्ट तत्कालिन दामन पालुङमा जनमूखी सामाजिक काम गर्दै एक सामाजिक अभियन्ताको रुपमा चर्चित थिए । बुवा बासुदेव विष्ट दुई पटक दामन गाउँ पञ्चायत अध्यक्ष र २ पटक गाविस अध्यक्षमा निर्वाचित भए । बुवा गाविस अध्यक्ष छँदै बिरामी पर्नु भयो, ५ बर्ष अक्सिजन लगायर राख्नु पर्ने अवस्था आयो । त्यतिखेर लवशेर बिष्ट वुबाको उपचारसँगै बुवाको सम्पूर्ण सामाजिक काम आफैले सम्हालेका थिए । बुवाको २०५७ चैत्र ७ गते आफ्ना बाबुको निधन भए पश्चात सदरमुकाम हेटौंडामा बसेर व्यवसाय तथा सामाजिक कार्यमा थालेका थिए, उतिबेला उनले राजनीतिलाई पनि सँगसँगै लगेका थिए ।
विष्ट थाहा आन्दोलनका प्रणेता जनमुखी राजनीतिकर्मी स्वर्गीय रुपचन्द्र विष्टवाट पनि अतिनै प्रभावित व्यक्ति हुन् । सहयोगी मिलनसार स्वभावले हेटौंडामा बसेर हालको थाहा नगरपालिका तथा सिंगो मकवानपुरको विकास गतिविधि र जनसेवामा विष्ट निरन्तर लागि रहे । उनले उत्तरी मकवानपुरको हरेक सामाजिक तथा नागरिकको व्यक्तिगत काममा उत्तिकै सहयोगी व्यक्तिको रुपमा परिचय स्थापित गरे । कुनैबेला मकवानपुरको ग्रामिण भेगबाट सदरमुकाम पुगेका सामान्य नागरिकलाई अड्डा, अदालत र विकासे कार्यालयका लागि लिएर गएको काम सकेर घर फर्किनू कठिन थियो । तर सदरमुकाम हेटौंडामा लवशेर विष्ट हुन्थे ।
उनै विष्टलाई सम्झेर नागरिक हेटौंडा पुग्थे अनि सेवा सहजीकरणमा विष्ट तुरुन्तै अघि सरीहाल्थे । लाग्थ्यो मकवानपुरको उत्तरी क्षेत्रका नागरिकहरुका लागि लवशेर विष्ट नै ‘हेल्प डेस्क’ हुन् । हेटौंडामा सार्वजनिक काम सहजीकरणका लागि लवशेर विष्टले सेवाग्राहीका आशा र भरोसाकै रुपमा परिचय बनाए । सहयोग र सहजीकरणका लागि नागरिकलाई बसपार्कमै लिन पुग्ने विष्ट मालपोत, नापी, नागरिकता बनाउने काम, अड्डा अदालतदेखि व्यक्तीगत र सामुहिक काममा विष्टले गरेको योगदान आज पनि सबैका आँखामा झलझली छ ।
उनी नेतृत्वदायी भुमीका निर्वाह गर्न सक्ने क्षमतावान व्यक्तीको रुपमा परिचित छन् । आफ्नो बुवा र स्वार्गीय रुपचन्द्र बिष्टको सपना पुरा गरी देशै भरीमा मेयर छँदा थाहानगरलाई उत्कृष्ट र सम्वृद्ध नगरपालिकाको सूचीमा दर्ज गराएका विष्ट अब मकवानपुर–२ निर्वाचन क्षेत्रलाई चिनाउने र विकास गर्ने अभियानमा उभिएका छन् । अर्थात लवशेर विष्ट संसदिय यात्राका लागि मकवानपुर–२ बाट उमेदवारी दिइ घरदैलोमा व्यस्थ छन् ।
नगर प्रमुखमा निर्वाचित विष्ट राम बहादुर बिष्ट झमक कुमारी बिष्टका नाती, स्वर्गीय बासुदेव बिष्ट र आमा मैया बिष्टको कोखवाट २०२८ साल जेठ १५ गतेका दिन मकवानपुर जिल्ला, थाहा नगरपालिका –३, झिंगटी घर घर्तिखोलामा जन्मिएका हुन् । प्रविणता प्रमाणपत्र तह (आइ.ए) सम्मको अध्ययन गरेका निर्वाचित विष्ट मध्यमवर्गिय परिवारमा हुर्किएका व्यक्ति हुन् । विष्टका श्रीमती र दुई छोरी छन् ।
सूचना प्रविधिमा अब्बल
पछिल्लो समय युवा पुस्ता मात्र हैन आम नागरिक नै कुनै न कुनै हिसाबले सूचना प्रविधिमा होमिएका छन् । यहि कन्सेप्टमा लवशेर विष्टले २०७४ सालमै सेवा प्रवाहमा त्यस्तो अवधारणा अघि सारेका थिए । २०७४ सालमा थाहानगर प्रमुखमा निर्वाचित भएका विष्टले शुरुमै सूचना प्रविधिमा नागरिकको पहुँचलाई ध्यान दिए ।
पुराना सरकारी कागज र ढड्डालाई डिजिटाइजेशन गर्ने अवधारणा ल्याए । नगरपालिकाको नीति तथा कार्यक्रममै यस्ता सवालहरुको उद्घोष गरे । नागरिकको आधारभूत सरकारी पहुँचलाई सूचना प्रविधिसँग जोडे । जन्म, मृत्यू, विवाह, बसाइसराई, सम्बन्ध विच्छेद, जस्ता व्यक्तिगत घटना दर्ता थाहानगरमा अनलाइनमै गर्ने मकवानपुरको पहिलो पालिका हो । तत्कालिन पञ्जीकरण विभागले थाहा नगरपालिकालाई देशभरबाटै नमुना काम गर्ने पालिकाको रुपमा सम्मान गर्यो ।
नागरिकले पालिकालाई तिर्नुपर्ने कर तथा राजश्व तिर्न नगरपालिकामै आउनु पर्ने बाध्यताको नगर प्रमुख विष्टले अन्त्य गरे । सबै किसिमको कर वडाबाटै तिर्ने व्यवस्था मिलाए । त्यस्ता कर तथा राजश्व आफ्नो वडाबाट मात्र होइन जुन वडा पायक पर्छ त्यहीबाट तिर्न सकिने प्रणाली कार्यान्वयनमा ल्याए । थाहा नगरपालिकाका प्रथम मेयर विष्ट भन्छन्–‘चित्लाङका मान्छे शिखरकोट मालपोतमा आउँदा राजश्व तिर्न छुटेमा फेरि चित्लाङ हैन, विकास घरमै तिर्न सकिने व्यवस्था होस भनेर यो ‘कन्सेप्ट’ ल्याएको हुँ ।’
सबै वडामा इन्टरनेटको सुविधा विस्तार गर्ने मकवानपुरको पालिकाहरु मध्ये हेटौंडा पछिको थाहा नगरपालिका नै पहिलो थियो । वडा र पालिकाबीचको पत्रव्यवहार इमेल मार्फत नै गरेर नागरिलाई सूचना प्रविधितर्फ उन्मुख गराएका विष्ट जनमुखी र विकास प्रेमी जनप्रतिनीधि हुन् ।
सुशासन र कार्यसम्पादनमा सबैका साक्षी
रुपचन्द्र विष्टको विकास अवधारणा र सिद्धान्तलाई पछ्याउँदै अघि बढेका नगर प्रमुख विष्ट पालिकाको कार्य सम्पादन र सेवा प्रवाहमा सँधै सुशासन र पारदर्शिताको कडी खोजी रहन्थे । पालिकाले बजेट निर्माण गर्दा होस् वा नागरिकको आवश्यकता पहिचान हाकाहाकी भएको मन पराउँथे । विष्ट नेतृत्वको प्रतिनिधिको कार्य सम्पादनले थाहाका जनतालाई मात्र होइन अरु पालिकाको सूचकलाई समेत उछिन्यो ।
विष्टको कार्यकालमा प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगले स्थानीय सरकारहरूको कार्यसम्पादन मूल्यांकनमा मकवानपुरको थाहा नगरपालिका जिल्लाकै उत्कृष्ट भएको छ । जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुरको मूल्याङ्कनमा पनि थाहाले पटक–पटक अब्बल ठहरिएर पुरस्कार पायो । देशमै शुन्य दशमलव ५ प्रतिशतभन्दा कम बेरुजू कायम गरी देशभरकै स्थानीय तह मध्ये सर्वोत्कृष्ट भई पुरस्कृत भएको छ ।
नागरिकले बिना हिचकिचाहट सिधै भेट्न र आफ्ना कुरा राख्न सक्ने मेयरका रुपमा परिचित विष्ट नागरिकलाई प्रवाह हुने सेवा र पारदर्शिताको कुरामा सँधै जोड दिन्थे । कर्मचारीहरुलाई बैठक राखी–राखी यो कुरा स्मरण गराउँथे । सभाबाट विनियोजित बजेटको जानकारी सहित योजना सञ्चालन प्रक्रियाको विषयमा गाउँगाउँमै पुगेर अभिमुखीकरण गरेका विष्टले ‘मेयरसँग जनता’ वृहत अन्तरकृयात्मक बहस चलाए । यसरी बहस चलाउँदा नागरिक र प्रतिनीधिबीचको दुरी छोट्टिने तथा योजना तर्जुमा र कार्यान्वयन दुवैमा सहज हुने विष्टको भनाइ छ । प्रतिनीधि जनतासँग पुग्दा उनीहरुको समस्या थाहा पाइने भएकोले जवाफदेही भई योजना निर्माण गर्न सकिने उनको अनुभव छ ।
पूर्वाधार विकासमा दिर्घकालिन सोच
नागरिकले अनुभव गर्ने गरी विकासका काम गर्न सँधै तत्पर विष्टले दिर्घकालिन सोचका साथ योजना बनाउने जनप्रतिनीधीको रुपमा आफ्नो परिचय स्थापित गरेका छन् । नागरिकलाई सबैभन्दा सहज हुने गरी सडकसँग जोडेपछि मात्र अन्य विकासलाई बढवा दिन सकिने उनको धारणा छ ।
विष्टको पालामा थाहा नगरपालिकाको १२ वटै वडाका विभिन्न गाउँटोलमा गरी एकसयभन्दा सडक विस्तार भएका छन् । सडकको पहुँच विस्तार भएसँगै किसानको उपज बजारसम्म पुर्याउन सहज भएको किसानहरुको प्रतिक्रिया छ । नेपालमै संघीयताको अभ्यास पहिलो पटक गर्ने मेयरको रुपमा अवसर पाएका विष्टले नगरका आधारभूत विकासका जगा हाल्न भ्याए । ८० प्रतिशतभन्दा बढि किसानको बसोबास भएको थाहामा शीतभण्डार, बसपार्क, अस्पताल, पर्यटकीय पार्क लगायत दर्जनौ ठूला योजनाको जग बसाए ।
दूरदराजको रुपमा परिचित आग्रालाई धादिङ जोड्ने डाँडाबास, दामगाडे धादिङ सडकको कालोपत्रेसम्म हुने गरी प्रदेश सरपूरक योजनाको सूचीमा उनै विष्टले पारे । करिब एक अर्बको योजना स्वीकृतसँगै बहुवर्षे ठेक्का मार्फत उक्त सडकको काम भइरहेको छ । साना ठूला गरी आधा दर्जन मोटरेबल तथा झोलङ्गे पुलहरु निर्माण भई सडक यातायातमा सहजता भएको छ ।
बढ्दो शहरीकरणसँगै चुनौति बन्दै गएको खानेपानी योजनाहरुको निर्माणमा करोडौं बजेट भित्र्याएर नगरमा वृहत योजनाहरुको निर्माण थालनी प्रथम मेयर विष्टले शुभारम्भ गरे । स्थानीय तहले खानेपानी योजनाको काम सम्पन्न गरेपछि व्यवस्थापनको चुनौति खेप्दै आइरहँदा देशभरका स्थानीय तहमध्ये पहिलो पटक खानेपानी व्यवस्थापन बोर्ड गठन गर्ने थाहा नगरपालिका नै हो । यसरी विष्टले नेपालको संविधानले दिएको अधिकारलाई कार्यान्वयनमा ल्याए । अहिले पनि थाहामा यहि बोर्ड मार्फत खानेपानीको व्यवस्थापकीय कार्य भइरहेको छ ।
पालिकलाई सक्षम बनाउन स्रोत परिचालन
नेपालमा संघीयताको अभ्यासको सोच समेत नपलाएको बखत रुपचन्द्र विष्टले २०३१ सालबाट शुरु गरेको कर प्रणालीको मेयर विष्टले पनि अनुसरण गरे । पालिकाको आन्तरिक आय बढाउन तरकारी निकासी कर संघीयता आएको नेपालमा नमुना बन्यो । यो अभ्यास देशैभरमा हालसम्म कुनै पनि स्थानीय तहमा छैन । यि र यस्ता कामले थाहानगरलाई चुलीमा पु¥याउन विष्ट सफल भए ।
वि.सं. २०७१ सालमा नेपाल सरकारले घोषणा गरेको नगरपालिकाहरु मध्ये पहिलो पटक एकीकृत सम्पत्ती करको अवधारणा अघि सारेको थाहा नगरपालिकालाई विष्ट निर्वाचित भएँसँगै जारी भएको ‘स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४’ कार्यान्वयनमा झन सफलता मिल्यो । पालिकाले स्थानीय स्रोत परिचालन गर्नुपर्ने सो ऐनको बलिया दफाहरु विष्टले सहजै कार्यान्वजयन ल्याए । यसले पालिकाको आन्तरिक आय बढ्यो भने विकासले गति लिन बाटो खुल्यो ।
प्रथम मेयरको पालामा थाहामा बजेट अभाव खड्किनै पाएन । वर्षैपिच्छे विकास बजेट खर्च ८० प्रतिशतबाट कहिल्यै तल झरेन । स्थानीय तहको विकासे काममा नागरिकले औलो कहिल्यै ठहर्याउनु परेन । जनप्रतिनीधि, कर्मचारी र नागरिकको साझा प्रयासले थहाानगर सँधै अब्बल बनाउन तत्कालिन मेयर विष्टले पुर्याएको योगदानको अहिले पनि चर्चा भइरहन्छ ।
कृषिमा आधुनिकीकरण
थाहा नगरपालिका कृषकहरुको बसोबास भएको कृषि प्रधान पालिका हो । परम्परागत खेती नै किन नहोस यहाँका स्थानीयहरु खेतीपाती गरेरै परिवार धान्दै आएकोमा विष्ट निर्वाचित भएपछि एकाएक किसानमा उत्साह पलायो । प्रथम मेयर विष्टले किसान लक्षित योजना बनाउन थाले । परम्परागत खेती प्रणालीलाई आधुनिकतातर्फ मोड्नका लागि सुझाए । कृषि प्राविधिकको थप व्यवस्थामा जुटे ।
अहिले थाहा नगरपालिकाको हरेक फाँटमा टनेल खेती छन् । शुरुमा अनुदान दिएर आधुनिकतातर्फ किसानलाई उन्मुख गराएका विष्ट नेतृत्वको स्थानीय सरकारले प्राविधिक शिक्षा र खेती प्रणाली सम्बन्धी तालिम पनि प्रदान गरेको थियो । यससँगै विस्तारित कृषि सडक, प्रविधि र किसानको पुँजीमा वृद्धि भएपछि किसानहरु थोरै जग्गामा खेती गरेर भएपनि आत्म निर्भर भएका छन् । कतिपय किसानहरु समूहिक खेतीतर्फ जोडिन थालेका छन् ।
पालिकालाई दुधमा आत्म निर्भर बनाउनका लागि पशु पालनमा बढवा दिएका विष्टले बैंकहरुसँग सँझेदारी अनुदानमा काम गर्ने मेसो मिलाए । ‘पालिकाले ५० प्रतिशतसम्म दुहुना गाइभैसी खरिदमा अनुदान दिने, बाँकी ५० प्रतिशत मध्येपनि २५ प्रतिशत किसान र २५ प्रतिशत सरकारी बैंकबाट ‘सफ्ट ऋण’ उपलब्ध गराउने व्यवस्था मिलाएर पनि किसानलाई व्यवसायिकरणतर्फ उन्मुख गराएको छु’–विष्टले भने ।
अहिले उनकै अवधारणा अनुसार थाहा नगरपालिकाको प्रत्येक २/२ वटा वडा कार्यक्षेत्र हुने गरी कृषि र पशु प्राविधिकको व्यवस्था वडा कार्यालयमै गरिएको छ । यसले किसान र प्राविधिकको समन्वयमा बढवा भई उत्पादनमा वृद्धि भई आयआर्जनमा सघाउ पुगेको छ ।
जनमुखी काम कति हो कति
थाहा नगरपालिकाका प्रथम नगर प्रमुख लवशेर विष्ट अहिले प्रतिनीधि सभाको उमेद्वार छन् । मकवानपुर–२ बाट उमेद्वार बनेका लवशेर विष्ट जनमुखी काम गर्ने मेयरको रुपमा संसारभर परिचित छन् । थाहा नगरपालिकामा बहाल रहँदा उनले थुप्रै जनमुखी काम गरेका छन् । उनकै कार्यकालमा देशमा ठूलो विपद ‘कोभिड–१९’ आयो । नागरिकको सेवा २४सै घण्टा खटिए । दिर्घरोगीहरुको निगरानीमा जुटे । नियमित औषधि सेवन गरिरहेकाहरुलाई औषधिको पोको बोकेर घरघर पुगे ।
विपदका बेला थाहानगर बाहिर भएकालाई घरसम्म आउन सहजीकरण गरे । सरकारी तथा गैर सरकारी निकायको सहयोग विनासर्त मात्र स्वीकार्ने स्वभाव भएका प्रमुख विष्टले विपदका बेला प्राप्त सहयोगलाई छिनभरमै नागरिकको जानकारीका लागि सार्वजनिक गरेर देशमै नमुना काम गरे । यससँगै पालिकाले गर्नुपर्ने विपद व्यवस्थापन, राहत तथा उद्धार र अन्य सेवा प्रवाह लगायकत धेरै काममा थाहा नगरपालिका देशमै अब्बल बनाउन विष्टले योगदान दिएका थिए ।
नागरिक सुरक्षा कार्यक्रम अन्तर्गत बजार क्षेत्रमा सिसिक्यामेरा, सडक बत्ती जडान तथा विद्युतीकरण तथा फोहोर व्यवस्थापनलगायतका थुप्रै कामहरु विष्टले आफ्नो पालाका शुरु गरेका छन् । नागरिकलाई केन्द्रमा राखेर गर्नुपर्ने विकास अवधारणासँग विष्ट परिचित व्यक्ति हुन् । माथिल्लो निकायमा पुग्न तल्लो निकायको अनुभवको आवश्यकताको महशुस गर्ने विष्ट अहिले संसदिय यात्रामा छन् । पालिकामा ५ वर्षसम्म नागरिकको सुख, दुःखमा हातेमालो गरेका विष्ट आफूलाई अब्बल सांसदको रुपमा उभ्याउन उनले निर्वाचन क्षेत्रमा नागरिकलाई अपिल गरेका छन् । विष्ट भन्छन्–‘मैले थाहा नगरपालिकालाई जसरी विकास, सुशासन र पारदर्शितामा अब्बल बनाए म मेरो निर्वाचन क्षेत्रलाई पनि त्यस्तै बनाउन चाहन्छु, त्यसैले मत दिनुहोस् ।’ आफू कुनै एक राजनीतिकदलबाट उमेद्वार भएको भएपनि विष्ट नागरिकप्रति समान व्यवहार रहने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेका छन् ।
प्रतिक्रिया