डिजिटल एडिक्शन र अन्य लतहरूको तुलना

–डा. गोविन्दशरण उपाध्याय

विश्वको लागि आधुनिकताको अर्थ डिजिटल प्रविधिहरूको अधिकतम उपयोग हो । यस्तो आधुनिकता भित्र मान्छेको एक्लोपन, आर्थिकता सामर्थ्य तथा स्वतन्त्रता पनि जोडिएको हुन्छ | जसरी आधुनिकता अगाडी बढिरहेको छ, त्यसरी निया विभिन्न प्रकारका लतहरूको पनि विस्तार हुँदैछ | जसमा रक्सी तथा अन्य रासायनिक लागु पदार्थ र औषधिहरू प्रमुख छन् | नेपाल पनि लागुऔषधजन्य लत र डिजिटल लतबाट अछुतो छैन । डिजिटल लतको कुरा पढ्दै गर्दा लागु पदार्थको लतका विषयमा जान्नु र बुझ्नु आवश्यक छ |

आधुनिक युगमा मानव जीवनले प्रविधिको अद्भुत विकास अनुभव गरिरहेको छ। स्मार्टफोन, इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन गेमिङ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल सञ्चार प्रणालीहरूले मानव जीवनलाई सहज, छिटो र विश्वव्यापी बनाएका छन् । तर यिनै प्रविधिको अनियन्त्रित र असन्तुलित प्रयोगले “डिजिटल एडिक्शन” भन्ने नयाँ प्रकारको लत जन्माएको छ । अर्कोतर्फ, मानव इतिहासमा परम्परागत रूपमा विद्यमान अन्य लतहरूजस्तै मदिरा सेवन, लागूपदार्थ प्रयोग, धूम्रपान, जुवा, अश्लीलता आदि पहिलेदेखि नै सामाजिक र मानसिक स्वास्थ्यका चुनौतीका रूपमा स्थापित छन् । यस सन्दर्भमा डिजिटल एडिक्शन र अन्य लतहरूको तुलना गर्नु आजको समयको अत्यन्त सान्दर्भिक र आवश्यक विषय हो।

डिजिटल एडिक्शन र अन्य लतहरूको आधारभूत संरचना बुझ्नका लागि मस्तिष्कको डोपामाइन रिवार्ड सिस्टमको भूमिका बुझ्नु आवश्यक हुन्छ । डोपामाइन मस्तिष्कमा स्राव हुने एक महत्वपूर्ण न्यूरोट्रान्समिटर हो जसले आनन्द, प्रेरणा, चाहना र व्यवहारको पुनरावृत्तिलाई नियन्त्रण गर्छ। जब कुनै गतिविधिबाट सुखद अनुभव प्राप्त हुन्छ – जस्तै मदिरा सेवन, सिगरेट तान्नु, जुवा खेल्नु वा मोबाइलमा रमाइलो भिडियो हेर्नु – तब डोपामाइन स्राव हुन्छ र मस्तिष्कले त्यस गतिविधिलाई पुनः दोहोर्याउन प्रेरित गर्छ । यही प्रक्रिया दोहोरिँदै जाँदा लतको विकास हुन्छ । यस दृष्टिले डिजिटल एडिक्शन र अन्य लतहरूबीच आधारभूत समानता देखिन्छ।

तर डिजिटल र अन्य लटका विचमा गहिरा भिन्नताहरू पनि छन्। परम्परागत लतहरू शारीरिक रूपमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने लतहरू हुन् । यी पदार्थहरूले शरीरमा रसायनिक परिवर्तन ल्याउँछन्, जसले शारीरिक निर्भरता सिर्जना गर्छन् । यस्तो अवस्थामा व्यक्ति अचानक लत छोड्दा withdrawal symptoms जस्तै कम्पन, पसिना, बेचैनी, उल्टी, शरीर दुख्ने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन् । यस विपरीत डिजिटल एडिक्शन मुख्यतः व्यवहारजन्य लत हो (Behavioral addiction) जहाँ शारीरिकभन्दा मानसिक निर्भरता बढी हुन्छ । यद्यपि यसको प्रभाव गम्भीर नै हुन्छन् । यसले पनि मानसिक स्वास्थ्य, मानसिक एकाग्रता, र मानवीय सम्बन्ध र जीवनको गुणस्तरमा गहिरो असर पार्छ ।

डिजिटल एडिक्शनको सबैभन्दा पहिचान भनेकै यो “अदृश्यता” हुन्छ । मदिरा वा लागूपदार्थ सेवन गर्ने व्यक्तिलाई समाजले सजिलै चिन्ने र छुट्याउने गर्छ । तर डिजिटल लत सामान्य व्यवहारकै रूपमा देखिन्छ । मोबाइल चलाउनु, सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्नु, भिडियो हेर्नु यी सबै सामान्य क्रियाकलाप हुन् । यसै सामान्यताको आडमा डिजिटल लत गहिरिँदै जान्छ। व्यक्ति आफैँलाई पनि थाहा हुँदैन कि ऊ लतमा परेको छ । यसैले डिजिटल एडिक्शनलाई “मौन लत” (Silent Addiction) पनि भनिन्छ।

अन्य लतहरू प्रायः सामाजिक रूपमा नकारात्मक रूपमा हेरिन्छन् । समाजले मदिरा दुरुपयोग, लागूपदार्थ सेवन वा जुवालाई खराब बानीका रूपमा स्वीकार गरेको छ। नेपालमा त झन् केही समुदायले रक्सी वा अन्य मादक पदार्थहरू छुने हुन्न भन्ने विश्वास राख्छन् | तर अधुनिताको नक्कलमा यी मान्यताहरू भत्किरहेका छन् । तर डिजिटल प्रयोगलाई आधुनिकता, स्मार्टनेस र प्रगतिसँग जोडिन्छ। दिनभर मोबाइलमा व्यस्त रहनुलाई धेरैले “काम गरिरहेको” वा “अपडेटेड” हुनुको संकेत मान्छन् । यसले डिजिटल एडिक्शनलाई सामाजिक स्वीकृति (social acceptance) प्रदान गर्छ, जसले समस्या झन् जटिल बनाउँछ।

पहुच (accessibility) को दृष्टिले पनि डिजिटल एडिक्शन अन्य लतभन्दा फरक छ । मदिरा वा लागूपदार्थ प्राप्त गर्न केही प्रयास, पैसा र वातावरण आवश्यक हुन्छ । तर डिजिटल उपकरण आज प्रत्येक व्यक्तिको हातमा छ । सस्तो स्मार्टफोन र इन्टरनेटको पहुँचले डिजिटल लतलाई अत्यन्त व्यापक बनाएको छ। बालबालिका, किशोर, युवा, गृहिणी, पेशाकर्मी, वृद्ध—सबै समूह यसको प्रभावमा छन् । यसले डिजिटल एडिक्शनलाई “जनसामान्यको लत” बनाएको छ। हुन त नेपाली समाजका केही समुदायहरूमा सांस्कृतिक विश्वासका कारण रक्सी अनिवार्य हुन्छन् तर यस्तो अनिवार्यताले पी डिजिटल सामग्रीझैं मान्यता प्राप्त गरेको हुँदैन |

मनोवैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा, डिजिटल एडिक्शनमा “Variable reward system” अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छ । सामाजिक सञ्जालमा कहिले लाइक आउँछ, कहिले नयाँ सूचना आउँछ, कहिले रमाइलो सामग्री देखिन्छ—यो अनिश्चितता नै डोपामाइनलाई उच्च स्तरमा सक्रिय बनाउँछ । यो प्रणाली जुवासँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। जुवामा पनि कहिले जितिन्छ, कहिले हारिन्छ—यही अनिश्चितताले मानिसलाई बाँधेर राख्छ । यसरी डिजिटल एडिक्शन र जुवाबीच गहिरो मनोवैज्ञानिक समानता देखिन्छ ।

तर डिजिटल एडिक्शनको प्रभाव अझ व्यापक र सूक्ष्म हुन्छ। अन्य लतहरू प्रायः केही सीमित व्यक्तिहरूमा केन्द्रित हुन्छन्, तर डिजिटल लत समाजको सबै तहमा फैलिएको छ । विशेषगरी विद्यार्थी र सोही उमेरको समुहमा यसको प्रभाव गहिरो देखिन्छ। अध्ययन गर्दा मोबाइल प्रयोगले ध्यान भंग गर्छ, एकाग्रता घटाउँछ र गहिरो अध्ययन क्षमतामा ह्रास ल्याउँछ । यसको तुलनामा मदिरा वा लागूपदार्थको प्रभाव तुरुन्तै देखिन्छ, तर डिजिटल लतको प्रभाव बिस्तारै र दीर्घकालीन रूपमा विकसित हुन्छ ।
शारीरिक स्वास्थ्यको दृष्टिले पनि तुलना गर्न सकिन्छ । मदिरा र लागूपदार्थले कलेजो, मुटु, स्नायुतन्त्रमा प्रत्यक्ष क्षति पुर्‍याउँछन् । डिजिटल एडिक्शनले भने अप्रत्यक्ष रूपमा शरीरमा असर गर्छ—जस्तै आँखाको समस्या, टाउको दुखाइ, घाँटी र ढाड दुख्ने, निद्रा बिग्रने, मोटोपना आदि। विशेषगरी राति मोबाइल प्रयोगले मेलाटोनिन हर्मोनको स्रावमा असर पार्छ, जसले निद्राको गुणस्तर बिगार्छ । यसरी डिजिटल एडिक्शनले शरीरलाई बिस्तारै कमजोर बनाउँछ।

सामाजिक सम्बन्धको दृष्टिले हेर्द अन्य लतहरूले परिवार र समाजसँग दूरी बढाउँछन् । मदिरा वा लागूपदार्थ सेवन गर्ने व्यक्तिले सामाजिक सम्बन्ध बिगार्न सक्छ। तर डिजिटल एडिक्शनले एउटा विरोधाभास सिर्जना गर्छ—मान्छे अनलाइनमा धेरै कनेक्टेड हुन्छ तर वास्तविक जीवनमा एक्लो हुन्छ। हजारौँ साथी अनलाइनमा भए पनि भावनात्मक सम्बन्ध कमजोर हुन्छ। यसलाई “loneliness paradox” भनिन्छ। अचम्मको कुरा त के भने आमाहरूले आफ्ना स-साना नानीबाबुहरूलाई शान्त पार्न होस् वा आफ्नो लागि काम गर्ने समय प्राप्त गर्न, दूवै अवस्थामा डिजिटल साधनको प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ ।

नैतिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि दुवै प्रकारका लतहरूले मूल्य प्रणालीमा असर पार्छन् । मदिरा वा लागूपदार्थले आक्रामकता, हिंसा र अनैतिक व्यवहार बढाउन सक्छ। डिजिटल एडिक्शनले भने झूटो पहिचान, तुलना संस्कृतिको विकास र आत्ममूल्यांकनको विकृति ल्याउँछ । सामाजिक सञ्जालमा “perfect life” को प्रदर्शनले मानिसलाई आफ्नो वास्तविक जीवनप्रति असन्तुष्ट बनाउँछ। यसले आत्मसम्मानमा कमी र हीनभावना बढाउँछ । युवा पुस्तामा महँगो मोबाइल वा कम्युटरको चाहना यसको उदाहरण हो ।

डिजिटल एडिक्शनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको संरचनात्मक आयाम हो। अन्य लतहरू प्रायः व्यक्तिगत कमजोरी वा सामाजिक समस्याका रूपमा हेरिन्छन् । तर डिजिटल प्लेटफर्महरू जानाजान प्रयोगकर्तालाई लतमा पार्ने गरी डिजाइन गरिएका हुन्छन्। Attention economy मा आधारित यी प्लेटफर्महरूले प्रयोगकर्ताको समय र ध्यानलाई वस्तु (Commodity) बनाएका छन् । एल्गोरिदमहरूले प्रयोगकर्ताको रुचि, व्यवहार र भावना विश्लेषण गरेर त्यहीअनुसार सामग्री प्रस्तुत गर्छन्, जसले प्रयोगकर्तालाई लामो समयसम्म बाँधेर राख्छ। यसले डिजिटल एडिक्शनलाई केवल व्यक्तिगत समस्या नभई संरचनात्मक समस्या बनाउँछ।mमहँगो डिजिटल साधन राख्नु सम्मान र आर्थिक रूपमा सम्पन्न भएको रूपमा हेरिन्छ |

अब उपचार र समाधानको दृष्टिले तुलना गर्दा अन्य लतहरूको उपचार प्रायः औषधि, पुनर्वास (Rehabilitation) र काउन्सेलिङमार्फत गरिन्छ । डिजिटल एडिक्शनमा पनि काउन्सेलिङ, डिजिटल डिटक्स, समय व्यवस्थापन र व्यवहार परिवर्तनका उपायहरू प्रयोग गरिन्छ । तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता छ, डिजिटल उपकरणलाई पूर्ण रूपमा छोड्न सम्भव छैन । आजको जीवनमा डिजिटल प्रविधि आवश्यक भइसकेको छ। त्यसैले समाधान “त्याग” होइन, “सन्तुलन” हो।

डिजिटल एडिक्शनको नियन्त्रणका लागि आत्म–अनुशासन अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । स्क्रिन समय सीमित गर्नु, नोटिफिकेशन नियन्त्रण गर्नु, सुत्नुअघि मोबाइल प्रयोग नगर्नु, र वैकल्पिक गतिविधि अपनाउनु महत्वपूर्ण उपायहरू हुन् । व्यायाम, ध्यान, अध्ययन, सिर्जनात्मक काम, सामाजिक सम्बन्ध जस्ता गतिविधिले प्राकृतिक डोपामाइन सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छ।
पूर्वीय दर्शनले यहाँ गहिरो मार्गदर्शन दिन्छ। भगवद्गीता, उपनिषद् र बौद्ध दर्शनले इन्द्रिय संयम, मध्यम मार्ग र आत्मनियन्त्रणको शिक्षा दिन्छन् । यी सिद्धान्तहरू आधुनिक डिजिटल एडिक्शनको समाधानमा अत्यन्त सान्दर्भिक छन् । जब मानिस बाह्य उत्तेजनाबाट हटेर आन्तरिक शान्ति र उद्देश्यमा केन्द्रित हुन्छ, तब लत स्वतः कमजोर हुँदै जान्छ।

डोपामाइन सन्तुलनको दृष्टिले पनि तुलना महत्वपूर्ण हुन्छ । अन्य लतहरूबाट प्राप्त हुने डोपामाइन तीव्र र अस्थायी हुन्छ, जसले बारम्बार दोहोर्याउने चाहना उत्पन्न गर्छ। डिजिटल एडिक्शनमा पनि यही अवस्था देखिन्छ—छोटो भिडियो, लाइक, नोटिफिकेशनले क्षणिक आनन्द दिन्छ । तर प्राकृतिक गतिविधिहरू—जस्तै ध्यान, व्यायाम, सेवा, अध्ययन—बाट प्राप्त हुने डोपामाइन स्थिर र दीर्घकालीन हुन्छ। यसैले दीर्घकालीन सन्तुष्टि प्राप्त गर्न प्राकृतिक जीवनशैली आवश्यक हुन्छ।
डिजिटल एडिक्शन र अन्य लतहरूबीच गहिरो समानता र स्पष्ट भिन्नता दुवै छन् । दुवैको आधार डोपामाइन र व्यवहारको दोहोरिने चक्रमा आधारित छ, तर डिजिटल एडिक्शन आफ्नो अदृश्यता, सामाजिक स्वीकृति, व्यापक पहुँच र संरचनात्मक डिजाइनका कारण अझ जटिल र खतरनाक बन्न सक्छ।

आजको युगमा चुनौती केवल लतबाट बच्नु मात्र होइन, प्रविधिसँग सन्तुलित सम्बन्ध विकास गर्नु हो। यदि मानिसले चेतनापूर्वक प्रविधिको उपयोग गर्न सिक्यो भने डिजिटल संसार अवसर बन्न सक्छ; नत्र यही संसार लतको जालो बन्न सक्छ ।अन्ततः मूल प्रश्न हो कि मानव चेतना प्रविधिको स्वामी रहन्छ कि प्रविधिको दास बन्छ ? यही प्रश्नको उत्तरले डिजिटल एडिक्शन र अन्य लतहरूबाट मुक्ति पाउने मार्ग निर्धारण गर्नेछ ।
Write to Sri