वैदिक विवाह संस्कारहरूको मनोवैज्ञानिक आयाम

डा. गोविन्दशरण उपाध्याय ।
विवाह मानव जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण संक्रमणकालीन घटना हो । हिन्दू परम्परामा विवाहलाई केवल दुई व्यक्तिबीचको भौतिक मिलन मात्र नभई आत्माको मिलन मानिन्छ । वैदिक विवाहमा गरिने हरेक कर्मकाण्डको आ–आफ्नै विशिष्ट अर्थ हुन्छ, तर यी कर्मकाण्डहरूलाई आधुनिक मनोविज्ञानको दृष्टिकोणले हेर्दा तिनको महत्त्व अझ गहिरो रूपमा उजागर हुन्छ ।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्दा, संस्कारहरू मानिसलाई जीवनका महत्त्वपूर्ण परिवर्तनहरूसँग सामना गर्न तयार गराउने माध्यम हुन् । त्रिविविको एउटा थेसिसमा संस्कारहरूले व्यक्तिलाई भविष्यको अनिश्चितता, जीवन र मृत्युको वास्तविकतासँग सामना गर्न मद्दत गर्दछन् । वैदिक विवाहका कर्मकाण्डहरूले पनि नवविवाहित दम्पत्तिलाई आगामी दाम्पत्य जीवनको जटिलतासँग सामना गर्न मानसिक र भावनात्मक रूपमा तयार गराउँछन् ।

प्रतीकहरूको मनोविज्ञान
वैदिक विवाहमा प्रयोग हुने प्रतीकहरूको मनोवैज्ञानिक महत्त्व अत्यन्त गहिरो छ । मनोविज्ञान भन्छ– मानव मस्तिष्कले मूर्त प्रतीकहरूमार्फत अमूर्त अवधारणाहरूलाई सजिलै ग्रहण गर्दछ। विवाहमा गरिने हरेक क्रियाकलाप केवल बाह्य आडम्बर मात्र नभई भित्री भावनाहरूलाई मूर्त रूप दिने माध्यम हुन् । जसरी घिउलाई मानसिक स्पष्टताको प्रतीक मानिन्छ, त्यसरी नै विवाहमा प्रयोग हुने प्रत्येक सामग्री र क्रियाकलापले दम्पत्तिलाई जीवनको गहिराइ बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ । प्रतीकहरूको प्रयोगले मानव मस्तिष्कमा रहने अस्पष्ट भावनाहरूलाई स्पष्ट रूप दिन मद्दत गर्दछ, जसले दम्पत्तिलाई आफ्नो भावनात्मक अवस्था बुझ्न सहज हुन्छ ।

प्रायश्चित होम
वैदिक विवाहको प्रायश्चित होमलाई मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्दा यो एउटा ‘क्याथार्सिस’ (भावनात्मक विशुद्धिकरण) को प्रक्रिया हो । मनोविज्ञानमा ‘क्लोजर’ को अवधारणा छ– कुनै पुरानो अध्यायलाई सन्तोषजनक रूपमा बन्द गरेर मात्र नयाँ अध्याय सुरु गर्न सकिन्छ। प्रायश्चितले व्यक्तिलाई विगतका गल्तीहरू, पश्चात्ताप र भावनात्मक बोझबाट मुक्त हुन मद्दत गर्दछ । विवाहपूर्वको जीवनमा व्यक्तिले गरेका गल्तीहरू, कमजोरीहरू र खराब बानीहरूलाई औपचारिक रूपमा त्याग्ने यो अवसरले मानसिक शान्ति प्रदान गर्दछ । मनोवैज्ञानिक रूपमा, नयाँ जीवनको थालनी गर्दा विगतका गल्तिबाट भावनात्मकरूपमा मुक्त हुनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । यसले व्यक्तिको आत्म–सम्मान बढाउन र नयाँ सम्बन्धमा पूर्ण रूपमा समर्पित हुन सहयोग पुर्याउँछ ।

राष्ट्रभृत होमः प्रतिबद्धताको मनोविज्ञान
अग्निलाई साक्षी राखेर गरिने राष्ट्रभृत होमलाई मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणले ‘पब्लिक कमिटमेन्ट’ (सार्वजनिक प्रतिबद्धता) को अभ्यास मान्न सकिन्छ। मनोवैज्ञानिक अनुसन्धानले देखाएको छ : जब व्यक्तिहरूले कुनै प्रतिबद्धता सार्वजनिक रूपमा गर्दछन्, त्यसलाई पालना गर्ने सम्भावना धेरै बढी हुन्छ । अग्निलाई साक्षी राख्नुको अर्थ केवल धार्मिक मान्यता मात्र होइन, यसले दम्पत्तिको प्रतिबद्धतालाई अभिलेखित गर्ने सामाजिक–मनोवैज्ञानिक माध्यमको रूपमा पनि काम गर्दछ । यस होमले पतिपत्नीबीचको विश्वासको जग बलियो बनाउँछ । यो प्रतिज्ञाले सम्बन्धमा ‘अकाउन्टेबिलिटी’ (जवाफदेहिता) को भावना सिर्जना गर्दछ, जुन दीर्घकालीन दाम्पत्य जीवनका लागि अत्यावश्यक हुन्छ ।

जया होमः अहङ्कार प्रबन्धन र सकारात्मक सोच
जया होमले मानसिक अहङ्कार, घमण्ड र नकारात्मक भावनाहरूलाई त्यागेर सकारात्मक चिन्तनको थालनी गर्ने प्रतिज्ञा गराउँदछ। मनोविज्ञानमा ‘इगो म्यानेजमेन्ट'(अहङ्कार प्रबन्धन) लाई सफल वैवाहिक सम्बन्धको आधार मानिन्छ । अत्यधिक अहङ्कारले दुई व्यक्तिबीचको भावनात्मक दूरी बढाउँछ र सम्बन्धमा समस्या निम्त्याउँछ । यस होमको माध्यमबाट दम्पत्तिले आ–आफ्नो अहङ्कारलाई नियन्त्रण गर्ने र एकअर्काको भावनाको कदर गर्ने मानसिकता विकास गर्दछन् । मनोवैज्ञानिक अध्ययनले देखाएको छ– जो दम्पत्ति एकअर्काप्रति नम्र हुन्छन् र आ–आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्न सक्छन्, उनीहरूको वैवाहिक जीवन अधिक सफल हुन्छ। यस होमले त्यसैको पूर्वाभ्यास गराउँछ।

लाजाहोमः साझेदारी र सहकार्य
लाजा होमका क्रममा पतिले पत्नीका हातबाट लाजा -भुटेको धान) अग्निमा आहुति दिन लगाउँछन् । यसको मनोवैज्ञानिक अर्थ के हो भने– वैवाहिक जीवनमा हरेक निर्णय, हरेक कार्य साझेदारीमा हुनुपर्छ । पत्नीले लाजा दिन्छिन्, पतिले अग्निमा आहुति दिन्छन्– यो सहकार्यको अद्भुत उदाहरण हो । मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्दा, यस कर्मकाण्डले ‘को–अपरेटिभ बिहेभियर’ -सहकार्यात्मक व्यवहार) को विकास गर्दछ। यसले दम्पत्तिलाई सिकाउँछ कि जीवनका हरेक क्षेत्रमा एकअर्काको सहयोग अनिवार्य छ– चाहे त्यो प्रेम, यश, प्रतिष्ठा, सम्मान वा धनसम्पत्तिको क्षेत्र होस् । वेदले नै भनेको छ– पत्नीसहित पुरुष मात्र पूर्ण हुन्छ । शतपथ ब्राह्मणमा उल्लेख छ– पत्नी पतिको आधा अंग हो, पुरुष विवाह नगरेसम्म अपूर्ण हुन्छ ।

शीलारोहणः कठिनाइ सहने मनोवैज्ञानिक तयारी
शीलारोहण कर्मकाण्डलाई दार्शनिक दृष्टिकोणले हेर्दा यो दाम्पत्य जीवनको सबैभन्दा शक्तिशाली मनोवैज्ञानिक भाग हो । वधूले सात वटा पहाड -सप्तशीला) पाइला राखेर अगाडि बढ्छिन्। यसको मनोवैज्ञानिक अर्थ हो– जीवनमा आउने हरेक कठिनाइ, हरेक बाधालाई पार गरेर अगाडि बढ्ने दृढता विकास गर्नु ।प्रतीकात्मक रूपमा, ढुंगालाई कठोरताको प्रतीक मानिन्छ । पर्वतमा पाइला राख्नुको अर्थ हो– जीवनका कठिनाइहरूलाई जित्ने दृढ सङ्कल्प गर्नु । यस कर्मकाण्डको मन्त्रले पनि यसै भावलाई अभिव्यक्त गर्दछ– ‘तिमी यस ढुंगामा उभिएर कठोर बन, आफ्ना शत्रुहरूलाई परास्त गर’ । मनोवैज्ञानिक रूपमा, यसले दम्पत्तिलाई भविष्यमा आउन सक्ने समस्याहरूको सामना गर्न मानसिक रूपले तयार गराउँछ ।

अध्ययनले देखाएको छ : विवाह र मातृत्व महिलाका लागि प्राथमिक स्टेटस भूमिका हुन् । यसैले शीलारोहणले महिलालाई यो नयाँ भूमिकाको चुनौती सामना गर्न तयार गराउँछ। यसले सात वटा पहाड (दुःख) को सामना गर्ने सङ्कल्प मात्र गराउँदैन, जीवन सधैं सहज नहुने यथार्थबोध पनि गराउँछ।

आसन परिवर्तनः समायोजनको मनोविज्ञान
विवाहपछि व्यक्तिको जीवनशैलीमा आमूल परिवर्तन आउँछ। विशेषगरी महिलाका लागि यो परिवर्तन झन् गहिरो हुन्छ– नयाँ घर, नयाँ परिवार, नयाँ वातावरण। मनोविज्ञानमा ‘एड्जस्टमेन्ट’ (समायोजन) लाई सफल वैवाहिक जीवनको आधार मानिन्छ । आसन परिवर्तन क्रियाले यसै परिवर्तित जीवनशैलीसँग समायोजन गर्ने सन्देश दिन्छ । यसले दम्पत्तिलाई सिकाउँछ– जीवनमा परिवर्तन अपरिहार्य छ र त्यसलाई स्वीकार गर्दै अगाडि बढ्नुपर्छ । अनुसन्धानले देखाएको छ– वैदिक समाजमा पुरुषको पुरुषछवि स्थिर रहन्छ भने महिलाको स्त्री छविमा परिवर्तन आउँछ । यसरी परिवर्तनशील भूमिकासँग समायोजन गर्न यो कर्मकाण्डले मद्दत गर्दछ।

पासा र जूठोः अन्तरंगताको मनोवैज्ञानिक अभ्यास
विवाहपछि गरिने पासा खेल्ने, एकअर्काको जूठो खानेजस्ता क्रियाकलापहरूले नवविवाहित दम्पत्तिलाई एकअर्कासँग सहज बन्न मदत गर्दछ । मनोविज्ञानमा ‘इन्टिमेसी बिल्डिङ’ (अन्तरंगता निर्माण) को प्रक्रियामा यस्ता साना–साना क्रियाकलापहरूले ठूलो भूमिका खेल्दछन् । पासा खेल्नु भनेको प्रतिस्पर्धाको माध्यमबाट एकअर्कालाई बुझ्ने अवसर हो । जूठो खानु भनेको शारीरिक र भावनात्मक सीमाहरूलाई तोडेर एकअर्काको नजिक हुने अभ्यास हो । यी क्रियाकलापहरूले हिचकिचाहट हटाउन, भावनात्मक दूरी घटाउन र सहज सम्बन्ध स्थापना गर्न मद्दत पुर्याउँछन् ।

संस्कारको मनोविज्ञान
संस्कार शब्दको मनोवैज्ञानिक अर्थ गहिरो छ । पाँचौं शताब्दीका प्रसिद्ध मीमांसक शाबरका का अनुसार, संस्कारहरूले व्यक्तिलाई कुनै उद्देश्यका लागि योग्य (योग्य) बनाउँछन् । विवाहको सन्दर्भमा, यी कर्मकाण्डहरूले दम्पत्तिलाई दाम्पत्य जीवनका लागि मानसिक, भावनात्मक र आध्यात्मिक रूपले योग्य बनाउँछन् । मनुस्मृतिले संस्कारलाई शरीरको पूर्णताका रूपमा व्याख्या गरेको छ : वैदिक क्रियाकलापहरूले मानिसलाई यस लोक र परलोक दुवैमा शुद्ध बनाउँछन् । मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्दा, संस्कारले व्यक्तिलाई उसको जन्मजात अशुद्धिबाट मुक्त गराएर नयाँ जीवनका लागि तयार गर्दछ ।

वैदिक विवाह र मानसिक स्वास्थ्य
अध्ययनले देखाएको छ : विवाहित महिलाहरूमा अविवाहित महिलाको तुलनामा बढी मानसिक तनाव पाइन्छ, र गृहिणीहरूमा सबैभन्दा बढी मानसिक समस्या देखिन्छ । यसैले वैदिक कर्मकाण्डहरूले दम्पत्तिलाई यी मानसिक चुनौतीहरूको सामना गर्न तयार गराउँछन् । हिन्दु समाज पितृसत्तात्मक भएकाले महिलाहरूले विवाहपछि धेरै चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्दछ । तसर्थ विवाहका बखतमा गरिने कर्मकाण्डहरूले महिलालाई मानसिक रूपले सबल बनाउन पनि मद्दत गर्दछन् । यिनले महिलालाई केवल एक पत्नी मात्र नभई ‘गृहपत्नी’, ‘धर्मपत्नी’ र ‘सहधर्मिणी’ को रूपमा स्थापित गर्दछ ।

आधुनिक मनोविज्ञान र प्राचीन ज्ञानको संगम
वैदिक विवाहका कर्मकाण्डहरू केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइनन्, यी दाम्पत्य जीवनको मनोवैज्ञानिक तयारीका शक्तिशाली माध्यम हुन् । हजारौं वर्ष पहिले विकसित यी संस्कारहरू आधुनिक मनोविज्ञानका धेरै सिद्धान्तहरूसँग मेल खान्छन् । मनोवैज्ञाहरूनिक दृष्टिकोणले हेर्दा, हरेक कर्मकाण्डले दम्पत्तिलाई भविष्यको जीवनका लागि मानसिक र भावनात्मक रूपले तयार गर्दछन् । उदाहरणका लागि प्रायश्चित होमले विवाहपूर्व गरिएका कमीकमजोरीहरूको हीनताबोधको बोझबाट मुक्त गराउँछ, राष्ट्रभृत होमले प्रतिबद्धता बढाउँछ, जया होमले अहङ्कार नियन्त्रण गर्छ, लाजाहोमले सहकार्य सिकाउँछ, शीलारोहणले कठिनाइमा सहनशीलता विकास गर्छ, आसन परिवर्तनले समायोजन सिकाउँछ, र पासा–जूठो जस्ता क्रियाकलापले अन्तरंगता निर्माण गर्छ ।

यसरी वैदिक विवाह एउटा समग्र मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया हो जसले दम्पत्तिलाई सफल, सुखी र सार्थक दाम्पत्य जीवनका लागि तयार गराउँछ। आजको आधुनिक युगमा पनि यी कर्मकाण्डहरूको मनोवैज्ञानिक महत्त्व उत्तिकै प्रासंगिक छ। यिनलाई केवल परम्पराको बोझका रूपमा नभई जीवनोपयोगी मनोवैज्ञानिक अभ्यासका रूपमा बुझ्नु र आत्मसात गर्नु नै सही दृष्टिकोण हुनेछ ।