नेपालमा बढ्दो पारपाचुके र यसले निम्त्याउन सक्ने पारिवारिक विग्रह

-डा. गोविन्दशरण उपाध्याय

नेपाली सामाजिक–सांस्कृतिक–धार्मिक परिवेशमा विवाहलाई पवित्र तथा जीवनभरको सम्बन्धका रूपमा मान्यता दिइँदै आएको छ। परंपरागत हिन्दू र स्थानीय परम्पराहरूमा विवाहलाई जन्म–जन्मान्तरसम्मको नाता मानिन्छ, जसलाई तोड्न मिल्ने कुरा होइन भन्ने दृष्टिकोण प्रचलित छ । तर पछिल्ला दशकहरूमा वैवाहिक सम्बन्ध विच्छेद, जसलाई सामान्य रूपमा पारपाचुके वा सम्बन्ध विच्छेद/डिभोर्स भनिन्छ, बढ्दो क्रममा देखिएको छ। यसले दम्पती मात्र होइन, परिवार, समाज र भावी पुस्ता माथि गहिरा प्रभाव पारिरहेको छ ।

१. तथ्यांकमा नेपालमा पारपाचुके

पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा विवाह विच्छेदको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। सर्वोच्च अदालतका तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०२२/२३ मा देशभर ४९,१८३ दम्पतीले सम्बन्ध विच्छेदका लागि निवेदन दर्ता गरेका थिए, जसले दैनिक लगभग ११० जोडीले कानूनी रूपमा सम्बन्ध विच्छेद गर्ने गरेको देखाउँछ। काठमाडौं जिल्ला अदालतमा मात्रै औसत १३ दम्पतीले प्रतिदिन सम्बन्ध विच्छेदको निवेदन दिएका छन्। अन्य अध्ययनकाअनुसार नेपालमा २०१९ मा प्रति १००० विवाहित जोडीमा १.२ जोडीले डिभोर्स गरेको तथ्यांक छ, जुन विश्वको औसतभन्दा कम भए पनि गत केही वर्षमा बढ्ने क्रम देखिएको छ।

२. वैदिक दृष्टिकोणः दाम्पत्य बन्धन र सम्बन्ध विच्छेद

वैदिक परंपरामा विवाहलाई ऋत/धर्म–धारणाको बन्धन मानिन्छ, जहाँ दुई पतिपत्नीले जीवनभरको दायित्व, कर्तव्य र परस्पर सम्मानका साथ संगै जीवन यापन गर्न प्रतिज्ञा गर्छन्। विवाह सम्बन्धि मन्त्रहरूले (जस्तै ऋग्वेद, अथर्ववेद गृह्यसूत्र) विवाहलाई दुई कुल, धर्म र समाजलाई स्थिरता प्रदान गर्ने पवित्र कर्मका रूपमा वर्णन गर्छन्। यज्ञ र अग्निको परिक्रमा मार्फत दम्पतीले परस्पर प्रतिबद्धता जनाउँछन्—यो केवल कानुनी सम्झौता होइन, आध्यात्मिक तथा सामाजिक बन्धन हो।

वैदिक शिक्षामा पारपाचुकेको अवधारणा छैन तर व्यवहारमा भने अन्तिम विकल्पको रूपमा मात्र हेर्ने गरिएको छ। सम्बन्धमा असहनीय कष्ट, हिंसा, आपसी विश्वासघात वा मनोवैज्ञानिक यातना भएमा समाधान र पुनर्संयोजनलाई प्राथमिकता दिन भनिएको पाइन्छ। वैदिक परंपरामा दम्पतीबीच धैर्य, त्याग, सहिष्णुता, संवाद र आपसी समझदारी लाई बलियो बनाउने पक्षलाई महत्व दिइन्छ—सम्बन्ध विच्छेदलाई अन्तिम, जब सबै प्रयास विफल भए मात्र स्वीकार्य मानिन्छ।

३. आधुनिक दृष्टिकोणः अधिकार, समानता र मनोवैज्ञानिक पाटो

नेपालको संबिधानले व्यक्तिको स्वतन्त्रता, समानता र अधिकारलाई उच्च स्थान दिएको छ । महिला र पुरुष दुवैले आफ्नो वैवाहिक जीवन अन्त्य गर्ने कानुनी अधिकार पाएका छन्। शिक्षा, आर्थिक सशक्तिकरण र लैङ्गिक समानताका कारण महिला पनि अब आफ्नो अधिकारबारे सचेत छन् र हिंसा, अपमान वा असन्तुष्ट दाम्पत्य सम्बन्धबाट स्वतन्त्र हुने निर्णय लिन सक्षम भएका छन्। तर आधुनिक डिभोर्सले पनि मनोवैज्ञानिक र सामाजिक समस्याहरू निम्त्याउँछ। विवाह विगतमा रहँदा मानिसहरूलाई असुरक्षा, सामाजिक अलगाव वा आत्मग्लानि जस्ता अवस्थाहरूलाई सामना गर्नु पर्छ। विशेष गरी पहिलाको सामाजिक संरचना जहाँ लिंग–आधारित भूमिका स्पष्ट थिए, त्यहाँ आजको बदलिँदो सोच दुवै–पुरुष र महिलाको मानसिक तनावका कारण बनेको छ।

४. पारिवारिक र सामाजिक प्रभाव

(१) भौतिक र आर्थिक प्रभाव

सम्बन्ध विच्छेदपछि परिवारको भौतिक र आर्थिक ढाँचा टुट्छ। दम्पतीले अलग–अलग घर, आर्थिक स्रोत र सम्पत्ति व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। सम्पत्ति बाँडफाँट, बच्चाको हेरचाह, घर–परिवार व्यवस्थापन जस्ता आर्थिक निर्भरताहरूले दुवै पक्षलाई मानसिक तनाव र वित्तीय भारमा पार्छ। विशेषगरी महिलाहरू, जसको आम्दानी सीमित वा परावलम्बी हुन सक्छ, तिनीहरूलाई अझै आर्थिक असुरक्षा र आत्मनिर्भरता चुनौतीको रूपमा आउने गर्छ।

(२) सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभाव

नेपाली समाजमा डिभोर्स भएकालाई अझै सामाजिक हेय दृष्टिले हेरिन्छ। महिला–पुरुष दुवैमा सम्बन्ध विच्छेदलाई असफलता भनेर हेर्ने सामाजिक दृष्टिकोण अझै बलियो छ। एकल अभिभावकका रूपमा बस्ने व्यक्तिहरूलाई सामाजिक समर्थन कम हुने, कुटुम्ब र समुदायले अलग–थलग पार्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। परंपरागत सामाजिक संरचनाभित्र नातेदारी र सामाजिक समारोहहरूमा डिभोर्स गरेको व्यक्तिलाई अन्यका तुलनामा असजिलो अनुभव गर्नु पर्छ, जसले सामाजिक असुरक्षा र मानसिक दबाब बढाउँछ।

५. मनोवैज्ञानिक प्रभाव

डिभोर्सका कारण मानसिक तनाव, डिप्रेशन, निराशा र आत्म–पहिचान संकट बढ्न सक्छ। दम्पती, विशेष गरी महिला, सम्बन्ध विच्छेद पछि एकल अभिभावक भएको अनुभव, तिरस्कार वा आत्म–संकोच जस्ता मनोवैज्ञानिक समस्यादेखि जुद्नुपर्ने हुन्छ। सम्बन्ध विच्छेदले बच्चाहरूमा पनि भावनात्मक असुरक्षा, आत्म–गोपनीयता, आत्म–विश्वासको कमी र शैक्षिक प्रदर्शनमा नराम्रो असर जस्ता समस्याहरू देखिन सक्छन्।

६. समाधानका उपायहरू

(१) सम्बन्धपूर्व शिक्षा र तयारी

विवाह अघि दुवै पक्षमा परिपक्व सोच, पारिवारिक जिम्मेवारी, आर्थिक योजना र आपसी अपेक्षाहरूबारे खुला संवाद आवश्यक छ। यसले सम्भव दाम्पत्य तनावलाई जन्मनुअघि नै न्यूनिकरण गर्छ।

(२) मनोवैज्ञानिक परामर्श र मध्यस्थता

सम्बन्धमा समस्या देखिँदा जोडी–परामर्श, परिवारिक मध्यस्थता, मनोवैज्ञानिक सहायता लाई प्राथमिकता देनु आवश्यक छ। यसले डिभोर्सलाई अन्तिम विकल्पमा पार्न सहयोग गर्छ।

(३) सामाजिक सहयोग र मनोवैज्ञानिक पुनर्जागरण

समाजले सम्बन्ध विच्छेद भएका व्यक्तिहरूलाई नकारात्मक दृष्टिकोणबाट मुक्त गर्दै सकारात्मक पुनस्र्थापनाको अवसर दिनुपर्छ। समुदाय, विद्यालय र कार्यस्थलले मानसिक स्वास्थ्य र पारिवारिक मूल्यहरूको सम्मानलाई प्रवद्र्धन गर्नुपर्छ।

७. पुच्छारमा

नेपालमा पारपाचुकेको वृद्धि, तथ्यांक र सामाजिक परिवर्तनले संकेत गर्छ कि अहिलेको केही विकासे पुस्ताहरूका लागि विवाह एउटा स्थिर, जीवनभरको सम्बन्ध मात्र होइन—व्यक्तिगत मनोवैज्ञानिक अवस्था, समानता र सामाजिक अवस्थाको पनि प्रतिबिम्ब हो। वैदिक दृष्टिकोणले दाम्पत्य बन्धनलाई पवित्र–स्थिर र आपसी कर्तव्यमा आधारित मान्छ भने, आधुनिक दृष्टिकोणले स्वतन्त्रता, अधिकार र समानतामा जोड दिन्छ। यी दुई दृष्टिकोणबीच समतामूलक, सम्मानजनक र दीर्घकालीन सम्बन्ध स्थापना गर्ने प्रयास नै दाम्पत्य विग्रहलाई न्यूनिकरण गर्ने सबैभन्दा सशक्त उपाय हो।

नेपाली दम्पतीहरूमा वैदिक संकल्प र आधुनिक मानव अधिकारको सम्मान—बीच सन्तुलन मिलाउँदै सम्मान, समर्थन र अवसर उपलब्ध गराउन जरुरी छ, ताकि पारिवारिक विग्रह न्यूनतम होस् र डिभोर्सबाट पर्ने नकारात्मक भौतिक, मानसिक र सामाजिक प्रभाव न्युनतम होस् । पहिलो प्रयत्न डिभोर्स नै नहोस् भन्ने हो र यदि संगै बस्ननै नसकिने अवस्था भएमा यो सम्मानजनक र न्युनतम क्षतिवाल होस् भन्ने कुरा सुनिश्चित हुनुपर्छ ।