दाम्पत्यमा बोलीचालीको महत्व

-डा. गोविन्दशरण उपाध्याय ।

वैदिक उपनिषदले प्रष्टसँग भनेका छन् कि सत्य बोल्नु तर अप्रिय सत्य नबोल्नु । यदि कुनै कुरा अप्रिय छ भने बोल्दै नबोल्नु । दाम्पत्य जीवन एकदिनको साहचार्य होइन, जीवन भरिको हो । तेसैले हरेक दम्पतिके आपसमा सम्बद गर्दा होस् पुर्याउन जरूरी हुन्छ । मुकबाट निस्केको बोली र बन्दुकबाट निस्केको गोली फिर्ता हुँदैन भन्ने कुरा जगजाहेर नै छ । सचेत लोग्नेस्वास्नीले बुझ्नुपर्छ कि जीवन केवल एउटै घरमा बस्नु वा सामाजिक–कानुनी बन्धनमा बाँधिनु मात्र होइन, यो दुई चेतनशील व्यक्तिहरूबीचको निरन्तर संवाद, समझदारी र भावनात्मक सहयात्रा हो। यही सहयात्राको मेरुदण्ड भनेको बोलीचाली हो। पति–पत्नीबीच हुने बोलचाल, शब्दको छनोट, अभिव्यक्तिको शैली, मौनताको अर्थ र सुन्ने क्षमताले दाम्पत्यलाई सुखी, सन्तुलित र दीर्घकालीन बनाउन निर्णायक भूमिका खेल्छ भने सम्बन्धको अन्त्य गर्ने कारण पनि बोली नै बन्न सक्छ ।
मानव सम्बन्धमा शब्द केवल सूचना आदान–प्रदानको साधन होइन, शब्द भावनाको वाहक पनि हो। लोग्नेस्वास्नीका शब्दहरूले माया, सम्मान, भरोसा र सुरक्षा अनुभूति दिन सक्छन् भने असावधानीपूर्वक प्रयोग गरिएका शब्दहरूले घाउ पनि दिन सक्छन्। एउटै वाक्य फरक स्वर, फरक समय र फरक मनस्थितिमा बोलेमा त्यसको अर्थ पूर्णतः फरक हुन सक्छ। त्यसैले दाम्पत्यमा ‘के भनियो’ भन्दा पनि ‘कसरी, कहिले र किन भनियो’ भन्ने कुरा अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

बोलीचालीको अभाव वा कमजोरी दाम्पत्य समस्याको मुख्य जडमध्ये एक हो। धेरै दम्पतीहरू सँगै बसे पनि मनका कुरा नबोल्ने, असन्तुष्टि थामेर राख्ने र पछि विस्फोट हुने अवस्थामा पुग्छन्। प्रारम्भमा साना देखिने असमझदारीहरू समयमै संवादबाट समाधान नगरिँदा ती गहिरो दूरी, अविश्वास र भावनात्मक दुर्घटनामा परिणत हुन सक्छन्। बोल्न नचाहनु, बोल्दा पनि व्यंग्य, आरोप वा तिक्ततासंग भरिएको भाषा प्रयोग गर्नु दाम्पत्यको स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ।

सकारात्मक बोलीचालीले दाम्पत्यमा आत्मीयता बढाउँछ। दिनभरको थकानपछि ‘आज कस्तो रह्यो तिम्रो दिन?’ भन्ने साधारण प्रश्नले पनि सम्बन्धमा अपनत्व पैदा गर्छ। यस्ता शब्दहरूमा समाधानको अपेक्षा नभए पनि सुन्ने चाहना हुन्छ, जसले जोडीलाई भावनात्मक रूपमा नजिक ल्याउँछ। पति–पत्नीबीच सुरक्षित संवादको वातावरण भएमा दुबै जनाले आफ्ना डर, कमजोरी, चाहना र सपना नडराई व्यक्त गर्न सक्छन्। यही सुरक्षित संवाद नै दाम्पत्यको भावनात्मक आधार हो।

बोलीचालीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सुन्ने कला हो। दाम्पत्यमा धेरै झगडा ‘नबुझेको’ भन्दा पनि ‘नसुनेको’ कारणले हुन्छ। सुन्नु भनेको केवल शब्द कानले ग्रहण गर्नु मात्र होइन, भावना बुझ्नु पनि हो। जब एक जनाले बोलेको कुरा अर्काले बीचमै काट्छ, उपेक्षा गर्छ वा तुरुन्तै प्रतिवाद गर्छ, तब संवाद होइन, प्रतिस्पर्धा सुरु हुन्छ। तर धैर्यपूर्वक सुन्ने, बीचमा नबोल्ने र बोलेको भाव बुझ्ने प्रयास गर्ने हो भने आधा समस्या आफैँ समाधान हुन्छ।

झगडाको बेला बोलीचाली झन् संवेदनशील विषय बन्छ। रिसको अवस्थामा बोलेका शब्दहरू प्रायः पछि फिर्ता लिन नसकिने हुन्छन्। ‘तँ सधैँ यस्तै हो’, ‘तिमीबाट केही हुँदैन’ जस्ता सामान्यीकरण र अपमानजनक शब्दहरूले क्षणिक रूपमा रिस पोखिएला, तर यसले सम्बन्धमा गहिरो चोट पुर्याउँछ। दाम्पत्यमा मतभेद हुनु स्वाभाविक मानिन्छ, तर मतभेद व्यक्त गर्ने भाषा सभ्य, सम्मानजनक र समस्या–केन्द्रित हुनुपर्छ, व्यक्तित्व–आक्रमण गर्ने खालको होइन।

दाम्पत्यको बोलीचाली केवल समस्या र जिम्मेवारीमा सीमित हुनु हुँदैन। प्रशंसा, कृतज्ञता र सकारात्मक अभिव्यक्तिले सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउँछ। ‘तिमीले आज राम्रो गर्यौ’, ‘म तिमीप्रति आभारी छु’, ‘तिमी बिना मेरो जीवन अपुरो जस्तो लाग्छ’ जस्ता शब्दहरू साधारण लागे पनि यिनको प्रभाव गहिरो हुन्छ। धेरै दम्पतीहरू प्रेम मनमै राख्छन्, तर शब्दमा व्यक्त गर्दैनन्। समयसँगै यही मौनता भावनात्मक दूरीको कारण बन्छ।

संस्कृति, परिवार र व्यक्तिगत पृष्ठभूमिले पनि दाम्पत्यको बोलीचालीलाई प्रभाव पार्छ। कसैलाई खुलेर बोल्ने बानी हुन्छ, कसैलाई मौन बस्ने। यस भिन्नतालाई समस्या होइन, विविधता भनेर स्वीकार गर्नु आवश्यक छ। एक–अर्काको संवाद शैली बुझेर त्यसअनुसार समायोजन गर्नु दाम्पत्य परिपक्वताको संकेत हो। जब पति–पत्नी दुबै जनाले “मेरो शैली मात्र सही” भन्ने अहं त्याग्छन्, तब संवाद सहज बन्छ।

आधुनिक जीवनशैली, मोबाइल र डिजिटल व्यस्तताले दाम्पत्यको बोलीचालीमा नयाँ चुनौती थपेको छ। एउटै कोठामा बसेर पनि फरक–फरक स्क्रिनमा व्यस्त हुनु आज सामान्य भएको छ। यस्तो अवस्थामा शारीरिक सामिप्यता हुँदाहुँदै पनि संवादको अभाव हुन्छ। दाम्पत्यलाई सचेत रूपमा समय दिएर, मोबाइलबाट टाढा बसेर, आमनेसामने कुरा गर्ने संस्कार विकास गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ।

असलमा, दाम्पत्यमा बोलीचाली प्रेमको निरन्तर अभ्यास हो। प्रेम केवल भावना होइन, यो दैनिक व्यवहार र शब्दमा प्रकट हुने चेतनशील कर्म हो। शब्दले घाउ पनि दिन सक्छ, मल्हम पनि बन्न सक्छ। त्यसैले पति–पत्नीबीच बोलेका हरेक शब्द सम्बन्ध निर्माणको इँटा जस्तै हुन्। सही शब्द, सही समय र सही भावनाका साथ गरिएको संवादले दाम्पत्यलाई मीठो र दीर्घजीवी बनाउँछ र यसलाई अर्थपूर्ण, सुखी र सम्मानजनक बनाउँछ। दाम्पत्यको दीर्घायुको रहस्य ठूला उपहार वा ठूला निर्णयमा होइन, दैनिक बोलीचालीको सानो तर सचेत अभ्यासमा लुकेको हुन्छ। तेसैले हरेक लोग्नेस्वास्नीले एकआपसमा सम्बाद गर्दा नयाँ बेहुलाबेहुली हुँदा नै उचित शब्द चयन गर्ने समझदारी गर्नु राम्रो हुन्छ र त्यो क्रमशः दुवैको दैनिक व्यबहार बन्नुपर्छ ।