विश्वसभामा ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’: हिमालयको चेतावनी र मानवताको धर्म

भोटेकोशीदेखि विश्वसभासम्म उठेको प्रश्न–मानव भएर जन्मिएपछि पृथ्वी, जल, वायु, आकाश र भावी पुस्ताप्रति हाम्रो धर्म र जिम्मेवारी के हो ?

संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औँ महासभामा २४ सेप्टेम्बर २०२६ मा नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले गर्नुभएको सम्बोधन केवल भोटेकोशी–त्रिशूली विपद्को अन्तर्राष्ट्रिय प्रस्तुति मात्र रहेन। सम्बोधनले जलवायु परिवर्तन, जलवायु न्याय, साना तथा विकासशील राष्ट्रहरूको आवाज, मानव सुरक्षा, लोकतन्त्र, सुशासन, जवाफदेहिता, हिमालयको संरक्षण, दिगो विकास र विश्वशान्तिका विषयलाई एउटै व्यापक मानवीय प्रश्नसँग जोडेको देखिन्छ। सम्बोधनमा भोटेकोशी–त्रिशूलीको विनाशलाई नेपालको स्थानीय त्रासदीमा मात्र सीमित नराखी विश्वका लागि चेतावनीका रूपमा प्रस्तुत गर्दै हिन्दुकुश–हिमालय क्षेत्र करिब दुई अर्ब मानिसको पानी, पारिस्थितिक प्रणाली (इकोसिस्टम), कृषि र जीविकोपार्जनसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक प्रणाली भएको उल्लेख गरिएको छ।

सम्बोधन सुन्दै गर्दा आफ्नै सनातन सभ्यता, प्रकृतिप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोण र ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को महान् भाव मनमा झल्झली आयो। हिमालयको पीडा विश्वसामु राख्दै प्रकृति, जलवायु न्याय, समानता, जिम्मेवारी र विश्वकल्याणका प्रश्न उठाइएको सुन्दा गौरवसँगै मन भावुक पनि बन्यो। त्यही अनुभूतिले यो कलम चलाउन प्रेरित गर्‍यो। तर यस सम्बोधनलाई केवल भोटेकोशी–त्रिशूली बाढी, जलवायु परिवर्तन वा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको आवश्यकतासँग मात्र जोडेर हेर्दा यसको गहिरो अर्थ छुट्न सक्छ। यसको केन्द्रमा अझ ठूलो प्रश्न छ-मानव भएर जन्मिएपछि पृथ्वी, जल, वायु, आकाश, प्रकृति र भावी पुस्ताप्रति हाम्रो धर्म र जिम्मेवारी के हो ?

हिमालयबाट आएको चेतावनी

भोटेकोशी–त्रिशूलीको विनाशकारी बाढीले एउटा गम्भीर सत्य विश्वसामु ल्याएको छ—हिमालयको प्राकृतिक प्रणालीमा आएको परिवर्तन नेपालका पहाडी बस्तीमा मात्र सीमित रहने विषय होइन। जलवायु परिवर्तनले हिमालयको नाजुक पारिस्थितिक प्रणालीलाई अस्थिर बनाउँदै जाँदा हिमनदी, हिमताल, स्थायी तुषारभूमि (पर्माफ्रोस्ट), पहाडी ढलान र नदी प्रणालीसँग सम्बन्धित जोखिम बढ्न सक्छन् र तिनको प्रभाव सीमापार पुग्न सक्छ। सम्बोधनमा पनि यही यथार्थलाई आधार बनाउँदै ‘जलवायु परिवर्तनले सीमा चिन्दैन’ भन्ने सन्देश दिइएको छ ।

हिन्दुकुश–हिमालय क्षेत्र करिब दुई अर्ब मानिसको पानी, कृषि, पारिस्थितिक प्रणाली र जीविकोपार्जनसँग जोडिएको छ। त्यसैले हिमालय केवल एउटा दुर्गम हिमशृङ्खला होइन, ठूलो भूभागको जीवन धान्ने प्राकृतिक प्रणालीको अभिन्न अङ्ग हो। यहीँबाट प्रश्न उठ्छ-प्रकृतिको रक्षा आधुनिक जलवायु नीतिको विषय मात्र हो कि मानव भएर जन्मिनुको नैतिक दायित्व पनि हो? सनातन संस्कृतिको दृष्टिबाट हेर्दा यसको उत्तर हजारौँ वर्ष पुरानो छ ।

मानिस प्रकृतिको मालिक होइन, पृथ्वीको पुत्र हो

अथर्ववेदको पृथ्वी सूक्तमा भनिएको छ-‘माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः।’ अर्थात्, पृथ्वी मेरी माता हुन्, म पृथ्वीको पुत्र हुँ। यदि पृथ्वी माता हुन् भने मानव उनको मालिक होइन, सन्तान हो। मानव पृथ्वीबाट अन्न, जल, वायु र वनस्पति पाउँछ र अन्ततः यही पृथ्वीमा विलीन हुन्छ। त्यसैले प्रश्न केवल ‘मैले पृथ्वीबाट के पाएँ?’ भन्ने होइन, ‘मैले पृथ्वीलाई के दिएँ?’ भन्ने पनि हो।

अथर्ववेदकै पृथ्वी सूक्तमा भनिएको छ—‘यत्ते भूमे विखनामि क्षिप्रं तदपि रोहतु। मा ते मर्म विमृग्वरि मा ते हृदयमर्पिपम्॥’ यसको भावार्थ हो—हे पृथ्वी! तिमीबाट मैले जे निकाल्छु, त्यो पुनः उम्रियोस्; तिम्रो मर्म र हृदयमा चोट नपरोस्। यसलाई आधुनिक भाषामा प्रकृतिबाट स्रोत लिँदा पुनर्स्थापना गर्ने, अति दोहन नगर्ने र पृथ्वीको जीवन प्रणाली नष्ट नगर्ने नैतिक चेतनासँग जोड्न सकिन्छ। यसको अर्थ वेदमा आधुनिक जलवायु विज्ञान खोज्नु होइन; प्राचीन मानव–प्रकृति सम्बन्धको नैतिक चेतनालाई आजको पर्यावरणीय जिम्मेवारीसँग संवाद गराउनु हो।

जलको रक्षा गर्नु भनेको जीवनको रक्षा गर्नु हो

ऋग्वेदको आपः सूक्तमा भनिएको छ-‘आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन। महे रणाय चक्षसे॥’ जललाई सुख, कल्याण, ऊर्जा र पोषणसँग जोडिएको छ। आज विज्ञानले पनि हिमाल, हिमनदी, नदी, जल, कृषि, अन्न र मानव जीवनबीचको अन्तरसम्बन्ध स्पष्ट देखाउँछ। त्यसैले हिमाल बचाउनु भनेको पानी बचाउनु हो; पानी बचाउनु भनेको कृषि बचाउनु हो; कृषि बचाउनु भनेको अन्न बचाउनु हो; र अन्न बचाउनु भनेको मानव जीवन बचाउनु हो।

यही कारण हिमालयको संरक्षण नेपालको मात्र विषय होइन; भारत, चीन, सम्पूर्ण दक्षिण एसिया र अन्ततः विश्वकै साझा सरोकार हो। यसै सन्दर्भमा हिमालयन जलवायु उत्थानशीलता संयन्त्र (हिमालयन क्लाइमेट रेजिलियन्स मेकानिजम) मार्फत भूउपग्रह तथ्याङ्क (स्याटेलाइट डाटा) र विशेषज्ञता आदानप्रदान, जोखिमयुक्त हिमतालको निगरानी, संयुक्त पूर्वचेतावनी प्रणाली (अर्ली वार्निङ सिस्टम) तथा विपद्का बेला सीमापार सहयोगको समन्वय गर्ने अवधारणा अघि सारिएको छ। यसले हिमालयलाई विभाजित सूचनाको सीमाभन्दा माथि उठाएर अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको साझा क्षेत्रका रूपमा हेर्ने दृष्टि प्रस्तुत गर्छ ।

आकाश, वायु, अग्नि, जल र पृथ्वीप्रति मानवको धर्म

सनातन चिन्तनमा प्रकृति मानवको अनियन्त्रित उपभोगका लागि दिइएको निर्जीव वस्तु मात्र होइन। आकाश, वायु, अग्नि, जल र पृथ्वीलाई जीवन तथा ब्रह्माण्डीय व्यवस्थासँग सम्बन्धित तत्त्वका रूपमा हेर्ने परम्परा छ। आज विज्ञानले तिनै अन्तरसम्बन्धलाई वायुमण्डल, वायु, जलचक्र, माटो, जैविक विविधता र पारिस्थितिक प्रणालीका रूपमा व्याख्या गर्छ। शब्द फरक छन्, तर प्रश्न एउटै छ-मानव जीवन र प्रकृतिबीचको सन्तुलन कसरी कायम राख्ने ?

स्वच्छ आकाश, शुद्ध वायु, निर्मल जल र स्वस्थ माटो विलासिता होइनन्; मानव जीवनका आधार हुन्। नदी प्रदूषित गर्नु, माटो विषाक्त बनाउनु, वन विनाश गर्नु वा हिमालको प्राकृतिक प्रणाली बिगार्नु अन्ततः मानिसकै भविष्य कमजोर बनाउनु हो।

ईशावास्योपनिषद् : उपभोग होइन, संयम

ईशावास्योपनिषद् भन्छ-‘ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्। तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम्॥’ यसको मूल भाव ईश्वरव्याप्ति, संयमित उपभोग र लोभबाट मुक्त जीवनसँग सम्बन्धित छ। आधुनिक पर्यावरणीय नैतिकता (इकोलोजिकल एथिक्स) सँग संवाद गर्दा यसको एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा देखिन्छ-प्रकृतिबाट लेऊ, तर प्रकृतिको अस्तित्व नै समाप्त हुने गरी नलेऊ। आज पृथ्वीको सङ्कट प्रविधिको अभाव मात्र होइन; असीमित उपभोग, लोभ र प्राकृतिक स्रोतलाई केवल वस्तु ठान्ने मानसिकताको परिणाम पनि हो।

हिमालय : भूगोलभन्दा माथिको सभ्यताको प्रतीक

महाकवि कालिदासले ‘कुमारसम्भवम्’ को पहिलो श्लोकमा हिमालयलाई ‘अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः’ भनेर चित्रित गरेका छन्। यो वेद वा उपनिषद्को मन्त्र होइन, कालिदासको ‘कुमारसम्भवम्’ १.१ हो। तर यसले हाम्रो सभ्यतागत चेतनामा हिमालयको गहिरो स्थान देखाउँछ। कैलाशलाई भगवान् शिवको पवित्र धामका रूपमा बुझ्ने हिन्दू धार्मिक तथा पुराणीय परम्परा छ। सांस्कृतिक अर्थमा कैलाशले शिव, योग, तपस्या, मौन र वैराग्यको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ। त्यसैले हिमालयको रक्षा गर्नु केवल पहाड र हिउँको रक्षा होइन; जल, संस्कृति, जैविक विविधता र करोडौँ मानिसको भविष्यको रक्षा पनि हो।

भोटेकोशी : एउटा विपद् मात्र होइन, एउटा ऐना

भोटेकोशी–त्रिशूलीको विपद्ले देखाएको कठोर सत्य हो-प्राकृतिक प्रणालीमा आएको गम्भीर परिवर्तनले केही घण्टामै घर, सडक, पुल, उद्योग, ऊर्जा पूर्वाधार, रोजगारी र दशकौँको विकासलाई प्रभावित गर्न सक्छ। विपद्पछि तत्काल आवश्यक राहत, पुनर्स्थापना र पुनर्निर्माण जति महत्त्वपूर्ण छन्, दीर्घकालीन रूपमा जिम्मेवारी, क्षतिपूर्ति र उत्थानशीलता पनि उत्तिकै आवश्यक छन्। विपद्लाई केवल राहतको विषय बनाएर टुङ्ग्याउनुभन्दा भविष्यको जोखिम घटाउने र न्यायपूर्ण पुनर्स्थापना सुनिश्चित गर्ने दिशामा अघि बढ्न आवश्यक छ।

किनकि जोखिम सीमापार हुन्छ भने जिम्मेवारी पनि सीमापार हुनुपर्छ। हिमनदीले पासपोर्ट बोक्दैन। नदीले भिसा माग्दैन। बाढीले सीमारेखा हेर्दैन। त्यसैले भोटेकोशीको पुनर्निर्माणमा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग गर्नु केवल नेपाललाई सहयोग गर्नु होइन; हिमालयसँग जोडिएको साझा जीवन प्रणालीको संरक्षणमा योगदान गर्नु पनि हो। नेपालले विपद्पछि प्राप्त सहयोगका लागि मित्रराष्ट्र, संयुक्त राष्ट्रसंघीय प्रणाली, मानवीय संस्था, परोपकारी संस्था तथा विश्वभरका सहयोगीप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दै पुनर्लाभ र पुनर्निर्माण (रिकभरी एन्ड रिकन्स्ट्रक्सन) का लागि अन्तर्राष्ट्रिय ऐक्यबद्धता र सहयोगको अपेक्षा राखेको छ।

सानो राष्ट्र, ठूलो मानवीय अस्तित्व

अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामा कुनै राष्ट्रको आकार, आर्थिक शक्ति वा सैन्य सामर्थ्यले मात्र उसको आवाजको मानवीय महत्त्व निर्धारण गर्नु हुँदैन। नेपालले विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा ०.१ प्रतिशतभन्दा कम योगदान गरे पनि जलवायु सङ्कटको गम्भीर मूल्य चुकाइरहेको तथ्यले जलवायु न्यायको प्रश्नलाई अझ गहिरो बनाउँछ।

यही व्यापक भावसँग ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ जोडिन्छ-सम्पूर्ण संसार एउटा परिवार हो। परिवारमा बलियोले कमजोरलाई दबाउँदैन; असहायलाई संरक्षण गरिन्छ, पीडितलाई सहयोग गरिन्छ र साझा सम्पत्तिको रक्षा गरिन्छ। आजको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा पनि साना, भूपरिवेष्ठित, अल्पविकसित, पर्वतीय वा जलवायु जोखिममा रहेका राष्ट्रहरूको आवाज सम्मानपूर्वक सुनिनु आवश्यक छ।

लोकतन्त्रमा रामराज्यको भाव : न्याय र नैतिक जिम्मेवारीको शासन

रामराज्यलाई आधुनिक लोकतन्त्रमा कुनै धार्मिक राज्यको अवधारणाका रूपमा बुझ्न आवश्यक छैन। यसलाई सत्य, न्याय, मर्यादा, उत्तरदायित्व, समानता, सम्मान र लोककल्याणको नैतिक आदर्शका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। लोकतन्त्र केवल निर्वाचन, सरकार गठन वा सत्ता परिवर्तनको नाम होइन। यसको गहिरो अर्थ मानव मर्यादा, सुशासन, सत्यनिष्ठा, जवाफदेहिता, न्याय, समानता र सार्वजनिक जिम्मेवारीसँग जोडिएको हुन्छ। अझ गहिरो अर्थमा शासक त्याग र समर्पण भावसहित जनताको सेवकका रूपमा प्रस्तुत हुनुपर्छ।

प्रधानमन्त्रीको सम्बोधनमा नयाँ पुस्ताले सत्यनिष्ठा र जवाफदेहिता (इन्टेग्रिटी एन्ड अकाउन्टेबिलिटी) सहितको राजनीति मागेको र राज्यले आफ्ना नागरिकलाई मर्यादित रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा तथा आफ्नै देशमा सम्मानपूर्वक जीवन निर्माण गर्ने अवसर दिनुपर्ने विषय उठाइएको छ।

सनातन परम्परामा रामराज्यलाई आधुनिक संवैधानिक व्यवस्थाको शाब्दिक नमुना होइन, सत्य, न्याय, मर्यादा, उत्तरदायित्व र लोककल्याणको नैतिक आदर्शका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। शासनमा सत्य होस्, निर्णयमा न्याय होस्, सत्तामा मर्यादा होस्, राज्यमा जवाफदेहिता होस्, कमजोरको संरक्षण होस् र नागरिकलाई समान सम्मान तथा अवसर प्राप्त होस्। यही लोकतन्त्रको मानवीय आत्मा हो।

विकासको अर्थ : आज मात्र होइन, भावी पुस्ताको अधिकार

जलवायु विपद्ले विकासका उपलब्धिहरू केही घण्टामै नष्ट गर्न सक्छ। अझ कमजोर राष्ट्रले क्षतिको पुनर्निर्माणका लागि ऋण लिनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ। यसले विकासको परिभाषामाथि पनि प्रश्न उठाउँछ—केवल सडक, पुल, भवन र कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) बढ्नु नै विकास हो?

यदि त्यही विकासले नदी सुकाउँछ, माटो विषाक्त बनाउँछ, वन नष्ट गर्छ, हिमाल असुरक्षित बनाउँछ र भावी पुस्तालाई जोखिमपूर्ण पृथ्वी छोड्छ भने त्यस विकासलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्ने? वास्तविक विकास त्यो हो, जसले वर्तमान पुस्तालाई समृद्ध बनाउँछ र भावी पुस्ताको जीवनको अधिकार पनि सुरक्षित राख्छ। हामीले पृथ्वी आफ्ना पूर्वजबाट विरासतमा पाएका मात्र होइनौँ; हामीले यसलाई भावी पुस्ताबाट उधारो लिएका छौँ।

राहत मात्र होइन : साझा जिम्मेवारी र न्यायपूर्ण सहयोग

भोटेकोशीको विनाशले नेपाललाई ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएको छ। पुनर्स्थापना र पुनर्निर्माणमा नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट उचित, पर्याप्त र समयमै सहयोग आवश्यक छ। तर त्यो सहयोग केवल दया वा परोपकारका रूपमा मात्र बुझिनु हुँदैन। जलवायु परिवर्तन सीमापार समस्या हो। यसको असर सीमापार छ, जोखिम सीमापार छ र समाधान पनि सीमापार सहकार्यमा आधारित हुनुपर्छ।

जलवायु वित्तमा पर्याप्त अनुदानमा आधारित सहयोग, क्षति तथा नोक्सानी सम्बन्धी संयन्त्रलाई प्रभावकारी बनाउने तथा जोखिममा रहेका मुलुकले सहयोग प्राप्त गर्न अत्यधिक प्रशासनिक प्रक्रियाबाट गुज्रनुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्ने विषय पनि यही बहससँग जोडिन्छ। नेपाललाई सहयोग गर्नु केवल नेपालप्रतिको सद्भाव होइन; मानवता, हिमालय र पृथ्वीको साझा भविष्यमा गरिएको लगानी पनि हो।

हिमालयको रक्षा : मानवताको भविष्यको रक्षा

हिमालयन जलवायु उत्थानशीलता संयन्त्रको अवधारणालाई यही व्यापक दृष्टिकोणबाट हेर्न सकिन्छ। नेपाल, भारत र चीनबीच भूउपग्रह तथ्याङ्क आदानप्रदान, हिमताल निगरानी, संयुक्त पूर्वचेतावनी प्रणाली र विपद्का बेला सीमापार सहयोग हुन सके हिमालयलाई टुक्राटुक्रा सूचनाको सीमिततामा बाँधिएको क्षेत्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको एउटा प्रभावकारी नमुना बनाउन सकिन्छ।

हिमालयबाट निस्कने नदीहरू र यस क्षेत्रको पारिस्थितिक प्रणालीले दक्षिण एसियाका करोडौँ मानिसको जीवनलाई प्रभावित गर्छ। त्यसैले हिमालयको सुरक्षा भनेको पानीको सुरक्षा हो। पानीको सुरक्षा भनेको अन्नको सुरक्षा हो। अन्नको सुरक्षा भनेको मानव जीवनको सुरक्षा हो। र अन्ततः हिमालयको सुरक्षा भनेको मानव सभ्यताको भविष्यको सुरक्षा हो।

बुद्धदेखि पशुपतिनाथसम्म : नेपालको विश्वकल्याणको सन्देश

सम्बोधनको अन्त्यमा व्यक्त गरिएको ‘भगवान् पशुपतिनाथले विश्वको कल्याण गरून्, यो विश्व बुद्धले देखाएको बाटोमा हिँड्न सकोस्’ भन्ने भावले नेपालको सभ्यतागत स्मृतिलाई विश्वकूटनीतिक सन्देशसँग जोडेको छ। पशुपतिनाथको कृपाले विश्वमा शान्ति र समृद्धि फैलियोस् भन्ने कामना र बुद्धको करुणा, अहिंसा, शान्ति, मैत्री तथा मध्यम मार्गको स्मरण-यी हाम्रा सांस्कृतिक सभ्यताका सुन्दर पक्ष हुन्।

यसको सन्देश सरल छ, तर अर्थ गहिरो छ-शक्ति होइन, शान्ति रोजौँ। द्वन्द्व होइन, संवाद रोजौँ। लोभ होइन, संयम रोजौँ। विभाजन होइन, सहअस्तित्व रोजौँ। विश्वमा शान्ति र समृद्धिको खोजीमा यस्तो सन्देशको आफ्नै सभ्यतागत महत्त्व छ।

‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ : मानव मात्र होइन, समस्त जीवनको कल्याण

हाम्रो प्रार्थना छ-‘सर्वे भवन्तु सुखिनः। सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु। मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत्॥’ यसको भाव हो-सबै सुखी होऊन्, सबै निरोगी होऊन्, सबैले मङ्गल देख्न पाऊन् र कसैले दुःख भोग्न नपरोस्।

आज यो भावलाई मानव समाजबाट प्रकृतिसम्म विस्तार गर्नुपर्ने समय आएको छ। मानव सुखी होस्। प्रकृति सुरक्षित होस्। नदी स्वच्छ होस्। हिमाल सुरक्षित होस्। वन जीवित रहोस्। माटो उर्वर रहोस्। आकाश निर्मल होस्। वायु शुद्ध रहोस्। भावी पुस्ताले पनि सुरक्षित पृथ्वी पाउन सकोस्।

हिमालयको पुकार र विश्वका लागि नेपालको सन्देश

संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औँ महासभामा नेपालबाट प्रस्तुत भएको सम्बोधनलाई केवल एउटा प्राकृतिक विपद्को विवरणका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा यसको व्यापक मानवीय, पर्यावरणीय र सभ्यतागत सन्देश बुझ्नु आवश्यक देखिन्छ। यसमा भोटेकोशी–त्रिशूलीको पीडाबाट उठेको आवाजसँगै जलवायु न्याय, साझा जिम्मेवारी, साना राष्ट्रहरूको सम्मान, लोकतन्त्रमा सुशासन र जवाफदेहिता, भावी पुस्ताप्रतिको दायित्व, हिमालयको संरक्षण तथा विश्वशान्ति र समृद्धिको आकांक्षा एउटै सूत्रमा जोडिएका छन्।

भोटेकोशीको विनाशले नेपाललाई पीडा दिएको छ; तर त्यस पीडाभित्र विश्वका लागि एउटा ठूलो प्रश्न पनि लुकेको छ—हामीले प्रकृतिबाट कति लियौँ र अब प्रकृतिप्रति कति जिम्मेवारी वहन गर्नेछौँ?

हिमालय मौन छ, तर त्यसको पग्लिँदो हिउँले बोलिरहेको छ। नदी बोलिरहेको छ। बाढी बोलिरहेको छ। विनाश भएका बस्ती र आफन्त गुमाएका परिवारका आँसु बोलिरहेका छन्। त्यसैले अब हिमालयको चेतावनीलाई सुन्ने मात्र होइन, बुझ्ने, जिम्मेवारी लिने, सहकार्य गर्ने र समयमै काम गर्ने बेला हो।

हिमालमा पानीको भविष्य छ। पानीमा अन्नको भविष्य छ। अन्नमा मानव जीवनको भविष्य छ। वनमा वायुको भविष्य छ। माटोमा जीवनको भविष्य छ। र पृथ्वीमा सम्पूर्ण मानवताको भविष्य छ।

साना राष्ट्रहरूको पीडालाई सानो नठानौँ। प्रकृतिको चेतावनीलाई बेवास्ता नगरौँ। विकासलाई भावी पुस्ताको अधिकारसँग जोडौँ। लोकतन्त्रलाई केवल मतदानमा होइन, सुशासन, नैतिकता, न्याय र जिम्मेवारीमा रूपान्तरण गरौँ।

भोटेकोशीको पुनर्निर्माणमा नेपाललाई संसारको सहयोग आवश्यक छ; तर त्यस सहयोगसँगै हिमालयको रक्षा गर्ने साझा प्रतिबद्धता पनि आवश्यक छ। किनकि नेपालको हिमालय केवल नेपालको सम्पत्ति होइन, मानव सभ्यताको साझा जीवन–आधार हो।

यस समग्र सन्दर्भमा हेर्दा, एउटा सानो हिमाली राष्ट्रका प्रधानमन्त्रीले विश्वको बहुपक्षीय मञ्चबाट नेपालको पीडा मात्र सुनाउनुभएन; लोकतन्त्रमा सुशासन र नैतिक जिम्मेवारी, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा समानता र न्याय, जलवायु सङ्कटमा साझा उत्तरदायित्व, विकासमा भावी पुस्ताको अधिकार तथा मानव सभ्यतामा शान्ति र सहअस्तित्वको आवश्यकतालाई जोडेर एउटा व्यापक मानवीय सन्देश प्रस्तुत गर्नुभएको देखिन्छ।

यस सन्देशलाई आ–आफ्नो दृष्टिकोणबाट मूल्याङ्कन गर्ने ठाउँ रहन्छ। तर नेपालको हिमालय, नेपाली जनताको पीडा र विश्वकल्याणको आकांक्षालाई विश्वमञ्चमा यसरी जोडेर प्रस्तुत गरिएको क्षणले जलवायु न्याय, हिमालयको संरक्षण र साना राष्ट्रहरूको आवाजलाई अन्तर्राष्ट्रिय बहसमा थप स्पष्ट रूपमा राखेको छ।

सानो देश हुनु हाम्रो कमजोरी होइन; मानवताको पक्षमा उठेको आवाजको उचाइ भूगोलले निर्धारण गर्दैन। हिमालयको काखबाट उठेको आवाज संसारको शान्ति, समृद्धि, समानता, न्याय र सहअस्तित्वको साझा आकांक्षासँग जोडिन सक्छ। यही नेपालको सभ्यतागत शक्ति हो, यही हाम्रो सांस्कृतिक पहिचानको सुन्दर पक्ष हो। यस भावलाई जिम्मेवार कर्ममा रूपान्तरण गर्न सके नेपालको आवाज अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।

अन्ततः विश्वका सबै राष्ट्र, सबै समाज र सबै मानव समुदायबीच शान्ति, करुणा, न्याय, सहअस्तित्व र सहकार्यको भावना जागृत होस्। पशुपतिनाथले संसारको कल्याण गरून्। विश्व बुद्धले देखाएको करुणा, शान्ति र मैत्रीको मार्गमा हिँड्न सकोस्। यही नेपालको सनातन सभ्यताले संसारलाई दिएको शाश्वत सन्देश हो-‘सर्वे भवन्तु सुखिनः। सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु। मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत् ॥’

मानवसँगै समस्त जीवन, प्रकृति र सम्पूर्ण पृथ्वीको कल्याण होस् ।

(सशस्त्र प्रहरी बल नेपालका पूर्व महानिरीक्षक श्रेष्ठ हिमालयन सिद्ध महायोग आध्यात्मिक प्रतिष्ठानका उपाध्यक्ष, सांस्कृतिक सम्पत्ति संरक्षणका विज्ञ तथा करिब डेढ दशकदेखि आध्यात्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक रूपान्तरणका विविध अभियानमा सक्रिय समाजसेवी व्यक्तित्व हुन्।)